Νεολιθικά αγγεία και τελετές στο σπήλαιο Κύκλωπα Γιούρων

Πρόκειται για τμήματα αγγείων, κυρίως κύπελλα με λαιμό και κάποιες φιάλες, από το σπήλαιο Κύκλωπα στα Γιούρα, ένα ερημόνησο των Βορείων Σποράδων. Το χαρακτηριστικό τους είναι τα κόκκινα διακοσμητικά σχέδια (μαίανδροι, γωνίες, ρόμβοι ή ζιγκ ζαγκ σε ομάδες) που ζωγραφίζονται στο αγγείο με τη μέθοδο του καμβά: πλέγμα από πολύ λεπτές και κοντινές παράλληλες γραμμές που διασταυρώνονται, το οποίο ζωγραφίζεται πάνω στην επιφάνεια του αγγείου σαν “χαρτί μιλιμετρέ”. Τα σχέδια πάνω σε αυτό δημιουργούνται από το βάψιμο κάποιων τετραγώνων του που εναλλάσσονται με κενά. Σε κάποια αγγεία υπάρχουν ελεύθερα θέματα, όπως κύκλοι και τρίγωνα. Τα σχέδια προκαλούν θαυμασμό για την επιδεξιότητα του ή των ζωγράφων στο τράβηγμα τόσο λεπτών παράλληλων γραμμών και μάλιστα τόσο κοντά τη μία στην άλλη. Ειδικά ο σχηματισμός των σχεδίων μέσω μετρήματος είναι μέθοδος διακόσμησης και έλκει την έμπνευσή της από την ύφανση και την τέχνη του αργαλειού.

Τα αγγεία βρέθηκαν σε έναν στενό χώρο σχηματισμένο ανάμεσα σε σταλαγμίτες, όπου δεν υπάρχει καθόλου φυσικό φως. Το κεραμικό σύνολο χρονολογείται στη Μέση Νεολιθική περίοδο (περίπου 5800-5600 π.Χ.). Από ποιον οικισμό προέρχονται τα αγγεία αυτά; Ποια είναι η χρήση τους στο σπήλαιο και στον απομονωμένο χώρο όπου βρέθηκαν;

Μια υπόθεση είναι ότι τα αγγεία μεταφέρονταν από γειτονικό νησί (την Κυρά Παναγιά) όπου παλαιότερες ανασκαφές έχουν φέρει στο φως σύγχρονο οικισμό και παρόμοια κεραμικά σκεύη. Παρότι ζωγραφισμένα, τα σκεύη αυτά ενδεχομένως δεν υπολείποντο σε χρηστικό προορισμό. Ίσως έφεραν και περιεχόμενο, λ.χ. αντάξιο του νοηματικού φορτίου της διακόσμησής τους, ίσως στο πλαίσιο μιας ιδαίτερης πράξης που τελούνταν σε εκείνο το στενό και δύσβατο σημείο του σπηλαίου. Θα μπορούσαν να είναι τα μέλη μιας συγκεκριμένης ομάδας που αναγνώριζε τον εαυτό της σε αυτά τα σχέδια; Ίσως τα “υφαντογενή” σχέδια της κεραμικής αποτελούν ένδειξη ότι υπήρχαν κοινωνικές σχέσεις ανάμεσα στους τεχνίτες/τεχνίτριες της κεραμικής και του αργαλειού.

Ανασκαφή της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας

2025, Σ. Κατσαρού, Σπήλαια και λατρευτικές δραστηριότητες κατά την προϊστορία. Στο: Φ. Γεωργιάδης, Α. Γκαδόλου (επιμ.), Στη σπηλιά. Ιστορίες από το σκοτάδι στο φως. Έκδοση με αφορμή την έκθεση «Στη Σπηλιά: ιστορίες από το σκοτάδι στο φως» που διοργάνωσε η Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας και το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης τον Μάιο του 2025, σελ. 130-147. Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας & Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Εκδόσεις Μέλισσα.

2025, Σ. Κατσαρού, Η συμβολή των ανασκαφών στα σπήλαια στις γνώσεις μας για την ελληνική προϊστορία, Μισός αιώνας προστασίας και έρευνας των σπηλαίων, Ημερίδα αφιερωμένη στη μνήμη της Ευαγγελίας Πρωτονοταρίου-Δεϊλάκη, Υπουργείο Πολιτισμού, Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας, Αθήνα, Επιγραφικό Μουσείο, 9 Οκτωβρίου 2025 (Οργανωτής: Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας).

2024, S. Katsarou, Ritual journeys tο caves during the Greek Neolithic: an integrated perspective of rituals, voyaging and caves, Acta Archaeologica 95(2), σελ. 262-282. https://doi.org/10.1163/16000390-09501001

2022, S. Katsarou, “Lindsey Büster, Eugène Warmenbol and Dimitrij Mlekuž, eds. Between Worlds: Understanding Ritual Cave Use in Later Prehistory (Cham: Springer, 2019, 270pp., 17 b/w illustr., 85 colour illustr., hbk, ISBN 978-3-319-99021-7),” European Journal of Archaeology 25(2), σελ. 262-266. Review. https://doi.org/10.1017/eaa.2022.8

2021, S. Katsarou, The dawn of ancient Greek cave cult: Prehistoric cave sanctuaries. Στο: S. Katsarou, A. Nagel (επιμ.), Cave and Worship in Ancient Greece. New Approaches to Landscape and Ritual, σελ. 17-48. London/New York. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003015765-2

2016, S. Katsarou-Tzeveleki, The Middle Neolithic pattern-painted ware from the Cave of Cyclops, Northern Aegean: Deconstructing older theories. Στο: Ε. Papadopoulou-Chrysikopoulou, V. Chrysikopoulos, G. Christakopoulou (επιμ.). ACHAIOS. Studies Presented to Professor Thanasis I. Papadopoulos, σελ. 117-126. Oxford. Archaeopress Archaeology. https://doi.org/10.2307/j.ctvxw3ngx.21

2010, P. Quinn, P. Day, V. Kilikoglou, E. Faber, S. Katsarou-Tzeveleki, A. Sampson, Keeping an eye on your pots: The provenance of Neolithic ceramics from the Cave of the Cyclops, Youra, Greece, Journal of Archeological Science 37, σελ. 1042-1052. https://doi.org/10.1016/j.jas.2009.12.005

2009, S. Katsarou, Colorful images of the Greek Neolithic, Theoretical Archaeology Group-USA 2009, Stanford, CA, 1-3 May 2009: The Color of Things: Debating the Role and Future of Color in Archaeology (Οργανωτής: A. Nagel, University of Michigan). Προφορικό κείμενο αναρτημένο στο www.academia.edu.

2008, S. Katsarou-Τzeveleki, Middle Neolithic weavers paint: red patterns as markers of the local group’s identity. Στο: A. Sampson (επιμ.), The Cave of Cyclops on the Island of Youra, Greece. Mesolithic and Neolithic Networks in the Northern Aegean Basin. Vol. Ι: Intra-Site Analysis, Local Industries and Regional Site Distribution, σελ. 69-110. Philadelpheia. INSTAP Academic Press.

2006, Σ. Κατσαρού-Τζεβελέκη, Σπήλαιο Κύκλωπα Γιούρων: η συμβολή της κεραμικής στη συζήτηση για τους συμβολισμούς της Μέσης Νεολιθικής, Αρχαιολογικό Έργο Θεσσαλίας και Στερεάς Ελλάδας 2 (έκδ. 2009), σελ. 53-59.

2006, Σ. Κατσαρού-Τζεβελέκη, Διακοσμημένα σκεύη της Μέσης Νεολιθικής στο σπήλαιο του Κύκλωπα. Στο: Α. Σάμψων, Προϊστορία του Αιγαίου. Παλαιολιθική-Μεσολιθική-Νεολιθική, σελ. 126-136. Αθήνα. Εκδόσεις Ατραπός.

2001, Σ. Κατσαρού, Η κεραμεική με ερυθρά κοσμήματα από τα στρώματα της Μέσης Νεολιθικής του σπηλαίου του Κύκλωπα. Στο: A. Σάμψων (επιμ.), Αρχαιολογική Έρευνα στις Βόρειες Σποράδες, σελ. 11-31. Αλόννησος. Δήμος Αλοννήσου.

1996, Σ. Κατσαρού, Σ. Τσουρινάκη, Η κεραμεική με ερυθρά κοσμήματα από το σπήλαιο του Κύκλωπα και η σχέση της με την υφαντική, Η αρχαιολογική έρευνα στις Βόρειες Σποράδες, Αλόννησος, 12-13 Οκτωβρίου 1996 (Οργανωτές: Εταιρεία Πεπαρηθιακών Μελετών & Δήμος Αλοννήσου).

2003, Σ. Κατσαρού, Α. Σάμψων, Σπήλαιο Κύκλωπα Γιούρων: Δύσκολη αποστολή με εντυπωσιακά ευρήματα, 3ο Συμπόσιο Αρχαιολογίας, Γεωλογίας και Παλαιοντολογίας Σπηλαίων, Αθήνα, 17-19 Οκτωβρίου 2003 (Οργανωτές: Ελληνική Σπηλαιολογική Εταιρεία & Σπηλαιολογική Ομοσπονδία Ελλάδος). Αδημοσίευτα πρακτικά, αναρτημένo στο academia.