Αγγεία και λατρεία στη Νεολιθική, στο σπήλαιο Κύκλωπα Γιούρων

Πρόκειται για τμήματα αγγείων, κυρίως κύπελλα με λαιμό και κάποιες φιάλες, από το σπήλαιο Κύκλωπα στα Γιούρα, ένα ερημόνησο των Βορείων Σποράδων. Το χαρακτηριστικό τους είναι τα κόκκινα διακοσμητικά σχέδια (μαίανδροι, γωνίες, ρόμβοι ή ζιγκ ζαγκ σε ομάδες) που σχηματίζονται πάνω σε πλέγμα. Αυτό το πλέγμα είναι ζωγραφισμένο από πολύ λεπτές και κοντινές παράλληλες γραμμές που διασταυρώνονται. Τα σχέδια πάνω σε αυτό δημιουργούνται από το βάψιμο κάποιων τετραγώνων του που εναλλάσσονται με κενά. Σε κάποια αγγεία υπάρχουν ελεύθερα θέματα, όπως κύκλοι και τρίγωνα. Άλλη ιδιαιτερότητα των αγγείων αυτών είναι το σημείο του σπηλαίου στο οποίο βρέθηκαν: ένας στενός χώρος σχηματισμένος ανάμεσα σε σταλαγμίτες και στο φυσικό βράχο χωρίς καθόλου φυσικό φως. Το κεραμικό σύνολο χρονολογείται στη Μέση Νεολιθική περίοδο (περίπου 5800-5600 π.Χ.). Τα σχέδια προκαλούν θαυμασμό για την επιδεξιότητα του ή των ζωγράφων στο τράβηγμα τόσο λεπτών παράλληλων γραμμών, τόσο κοντά τη μία στην άλλη. Ειδικά ο σχηματισμός των σχεδίων μέσω μετρήματος είναι μια σπάνια μέθοδος διακόσμησης και έλκει την έμπνευσή της από την ύφανση και την τέχνη του αργαλειού που μεταφέρθηκε στην κεραμική επιφάνεια. Διάφορα ερωτήματα δημιουργούνται. Από ποιον οικισμό προέρχονται τα αγγεία αυτά; Ποια είναι η χρήση τους στο σπήλαιο και στον απομονωμένο χώρο στον οποίο βρέθηκαν;

Μια υπόθεση είναι ότι τα αγγεία αυτά μεταφέρονταν στο νησί και το σπήλαιο από γειτονικό νησί (την Κυρά Παναγιά) όπου παλαιότερες ανασκαφές είχαν φέρει στο φως σύγχρονο οικισμό και παρόμοια κεραμικά σκεύη. Παρότι ζωγραφισμένα, ενδεχομένως, δεν υπολείποντο σε χρηστικό προορισμό αλλά έφεραν περιεχόμενο αντάξιο του νοηματικού φορτίου της διακόσμησής τους, ίσως στο πλαίσιο μιας ιδαίτερης πράξης που τελούνταν σε εκείνο το στενό σημείο του σπηλαίου. Θα μπορούσαν να είναι τα μέλη μιας συγκεκριμένης ομάδας που αναγνώριζε τον εαυτό της σε αυτά τα σχέδια; Λ.χ. η σύνδεση των κεραμικών σχεδίων με την ύφανση ίσως αποτελεί ένδειξη σχέσης, ή και ταύτισης, των τεχνιτριών της κεραμικής με τις υφάντρες του αργαλειού.


Ανασκαφή της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας (1992-1995,  Α. Σάμψων).

υπό
έκδοση

2011, υπό έκδοση

S. Katsarou-Tzeveleki, The Middle Neolithic pattern-painted ware from the Cave of Cyclops, Northern Aegean: Deconstructing older theories. Στο: Ε. Papadopoulou & V. Chryssikopoulos (επιμ.), ACHAIOS – Studies Presented to Thanassis Papadopoulos. Göteborg. Paul Astroms Forlag.

2010

P. Quinn, P. Day, V. Kilikoglou, E. Faber, S. Katsarou-Tzeveleki & A. Sampson, Keeping an eye on your pots: The provenance of Neolithic ceramics from the Cave of the Cyclops, Youra, Greece, Journal of Archeological Science 37, σσ. 1042-1052.

2009

Σ. Κατσαρού-Τζεβελέκη, Σπήλαιο Κύκλωπα Γιούρων: η συμβολή της κεραμικής στη συζήτηση για τους συμβολισμούς της Μέσης Νεολιθικής. Στο: Α. Μαζαράκης-Αινιάν (επιμ.), Αρχαιολογικό Έργο Θεσσαλίας και Στερεάς Ελλάδας 2. Πρακτικά Eπιστημονικής Συνάντησης (Βόλος, 16-19 Μαρτίου 2006), σσ. 53-59. Βόλος. Εργαστήριο Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Θεσσαλίας & Υπουργείο Πολιτισμού.

2008

S. Katsarou-Τzeveleki, Middle Neolithic weavers paint. Youra red painted patterns as markers of local group’s identity. Στο: A. Sampson (επιμ.), The Cave of Cyclops on the Island of Youra, Greece. Mesolithic and Neolithic Networks in the Northern Aegean Basin. Vol. Ι: Intra-Site Analysis, Local Industries and Regional Site Distribution, σσ. 69-110. Philadelphia. Institute for the Aegean Prehistory Academic Press.

2005

Σ. Κατσαρού-Τζεβελέκη, Η γραπτή κεραμική της Μέσης Νεολιθικής από το σπήλαιο του Κύκλωπα. Στο: Α. Σάμψων, Προϊστορία του Αιγαίου. Παλαιολιθική, Mεσολιθική, Nεολιθική, σσ. 123-136. Αθήνα. Εκδόσεις Ατραπός.

2003

3ο Συμπόσιο Αρχαιολογίας, Γεωλογίας και Παλαιοντολογίας Σπηλαίων, Αθήνα, 17-19 Οκτωβρίου 2003 (Οργανωτές: Ελληνική Σπηλαιολογική Εταιρεία & Σπηλαιολογική Ομοσπονδία Ελλάδος).

Θέμα: Σ. Κατσαρού & Α. Σάμψων, Σπήλαιο Κύκλωπα Γιούρων: Δύσκολη αποστολή με εντυπωσιακά ευρήματα.

2001

Σ. Κατσαρού, Η κεραμεική με ερυθρά κοσμήματα από τα στρώματα της Μέσης Νεολιθικής του σπηλαίου του Κύκλωπα. Στο: A. Σάμψων (επιμ.), Αρχαιολογική Έρευνα στις Βόρειες Σποράδες, σσ. 11-31. Αλόννησος. Εταιρεία Πεπαθηριακών Μελετών & Δήμος Αλοννήσου.