Νεολιθικές κεραμικές παραδόσεις στο σπήλαιο Θεόπετρας στη Θεσσαλία

Μετά την Παλαιολιθική και Μεσολιθική εποχή, το σπήλαιο της Θεόπετρας χρησιμοποιήθηκε ξανά, από αγροτοκτηνοτροφικούς πληθυσμούς αυτή τη φορά, από την Αρχαιότερη Νεολιθική, 7η χιλιετία π.Χ. Η χρήση του κορυφώνεται στη Μέση και τη Νεότερη Νεολιθική -6η χιλιετία- οπότε αποκτά συστηματικό και μόνιμο χαρακτήρα. Κατά την 5η χιλιετία και προς το τέλος της Νεολιθικής η χρήση του σπηλαίου γίνεται αραιότερη και ίσως περιορίζεται σε κάποια επεισόδια τελετουργικής δραστηριότητας. Η θέση του σπηλαίου δίπλα στο ποτάμι, με εποπτεία στον θεσσαλικό κάμπο και ανεμπόδιστη θέα προς τα βουνά της Πίνδου, του προσδίδουν εξαιρετικά φυσικά πλεονεκτήματα για κάθε περίσταση χρήσης.

Τα πολυάριθμα κατάλοιπα της κεραμικής περιλαμβάνουν αγγεία με ζωγραφισμένα μοτίβα και πληθώρα αγγείων χωρίς γραπτή διακόσμηση. Αυτά τα απλούστερα αγγεία είχαν μεγάλη ποικιλία ως προς τα σχήματα και τα μεγέθη (κύπελλα, φιάλες, αγγεία με λαιμό, μικρά και μεγάλα πιθάρια, μαγειρικά σκεύη), η οποία αντικατοπτρίζει οικιακές χρήσεις από όλο το εύρος της καθημερινότητας. Προοδευτικά, προς το τέλος της 6ης χιλιετίας π.Χ., παρατηρείται αύξηση των πιθαριών, δηλαδή της αποθηκευτικής δραστηριότητας, και αξιοποίηση των πίσω χώρων του σπηλαίου για την τοποθέτησή τους. Οι τελευταίες αραιές, πιθανόν “τελετουργικές”, χρήσεις συνδέονται κυρίως με τους περιφερειακούς χώρους του σπηλαίου.

Κάποια από τα αγγεία έφεραν ανάγλυφες μορφές διακόσμησης: πιο συνηθισμένη ήταν η τεχνική διακόσμησης με νυχιές η οποία διατηρείται για πολλούς αιώνες δημιουργώντας μακρά παράδοση στη Θεόπετρα. Προοδευτικά, οι νυχιές συνδυάστηκαν με σχέδια από τη χρήση εργαλείου ή εμπιέσεις των δακτύλων. Κάποια αγγεία σερβιρίσματος και πόσεως κατασκευάζονταν με έντονη στίλβωση και ομοιγενές μαύρο ή κόκκινο χρώμα. Άλλα αγγεία προυσίαζαν εικόνα ποικιλοχρωμίας και πολυχρωμίας χάρη σε διάφορες τεχνικές επίχρισης και όπτησης:διαφορετικές αποχρώσεις ή χρωματισμοί κατά ζώνες ή περιοχές του αγγείου, στρώματα χρωμάτων, χρωματική διαφορά ανάμεσα στην εξωτερική και την εσωτερική πλευρά.

Παρότι δεν έφεραν γραπτά διακοσμητικά μοτίβα σχεδιασμένα με πινέλο, αυτά τα αγγεία αποδεικνύονται ότι ήταν, κατά μία άλλη έννοια, και αυτά “διακοσμημένα”: μέσω τεχνικών διαχείρισης του είδους και της θέσης των επιχρισμάτων και στη συνέχεια της διαδικασίας της όπτησης. Η μελέτη τους στη Θεόπετρα ανέδειξε την πολυπλοκότητα, διακοσμητικότητα και πολυχρωμία που μπορεί να χαρακτηρίζουν και την απλή οικοσκευή της Νεολιθικής. Κάθε άλλο παρά δικαιολογείται ο όρος “μονόχρωμα” με τον οποίο συνήθως απλουστευτικά χαρακτηρίζονται αυτές οι κατηγορίες κεραμικής. Επίσης, η μελέτη της Θεόπετρας ανέδειξε τους συνδυασμούς των κατασκευαστικών τεχνικών και τις παραδόσεις που ακολουθούν οι νεολιθικοί κεραμείς, τα οποία δεν μένουν σταθερά αλλά μετασχηματίζονται μέσα στις ιδιαίτερες συγκυρίες της κατασκευής κάθε αγγείου, ακόμα και της χρήσης του.

Η απόθεση όλων αυτών των θραυσμάτων μέσα στο σπήλαιο, όταν είναι πλέον άχρηστα αντικείμενα, φαίνεται ότι δεν ήταν μια τυχαία επιλογή. Μάλλον είναι το αποτέλεσμα σκόπιμης πρακτικής που ίσως εμπεριέχει και συμβολισμό, ακόμα και εάν λειτουργεί υποσυνείδητα: η επί τόπου κατάχωση των καταλοίπων της κεραμικής μπορεί να υπογραμμίζει τη σημασία του χώρου του σπηλαίου ως τόπου προγονικού και τόπου μνήμης σε κάθε επόμενη γενιά που ζει στο σπήλαιο. Πρόκειται για μια ιδεολογία σύνδεσης με τον τόπο και το τοπίο, που είναι ήδη γνωστή στους πληθυσμούς της θεσσαλικής πεδιάδας: εκδηλώνεται και με την δημιουργία οικισμών-γηλόφων οι οποίοι σχηματίζονται από τη συνεχή κατοίκηση που συσσωρεύεται πάνω στα κατάλοιπα των παλαιότερων σπιτιών. Η κεραμική καταλήγει, όταν αχρηστεύεται, να είναι το κύριο υλικό με το οποίο “οικοδομείται” αυτή η συνέχεια. Μέσα στο σπήλαιο ένας τέτοιος “γήλοφος” από τις επάλληλες καταχώσεις συμβολίζει τη συνέχεια και την μακραίωνη ιστορία της κοινότητας του σπηλαίου στον ίδιο χώρο.

Έρευνα της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας

2026, S. Katsarou, Color fashions in the Greek Neolithic: overlaps and interactions across painted styles. Στο: T. Dzhanfesova (επιμ.), Reading the Patterns: exploring Balkan Painted Pottery within Neolithic context (7th-mid 6th mill. BC). Oxford University Press.

2026, S. Katsarou, Monochrome clay vessels at Theopetra Cave. Fashions, crafting techniques and community identities. Στο: N. Kyparissi-Apostolika, G. Marshall, O. Apostolikas (επιμ), Theopetra Cave in Thessaly, Greece, Vol. I: The Neolithic period. Athens. Ministry of Culture, Hellenic Organization of Cultural Resources Management and Development Publications.

2025, Σ. Κατσαρού, Σπήλαια και λατρευτικές δραστηριότητες κατά την προϊστορία. Στο: Φ. Γεωργιάδης, Α. Γκαδόλου (επιμ.), Στη σπηλιά. Ιστορίες από το σκοτάδι στο φως. Έκδοση με αφορμή την έκθεση «Στη Σπηλιά: ιστορίες από το σκοτάδι στο φως» που διοργάνωσε η Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας και το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης τον Μάιο του 2025, σελ. 130-147. Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας & Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Εκδόσεις Μέλισσα.

2025, Σ. Κατσαρού, Η συμβολή των ανασκαφών στα σπήλαια στις γνώσεις μας για την ελληνική προϊστορία, Μισός αιώνας προστασίας και έρευνας των σπηλαίων, Ημερίδα αφιερωμένη στη μνήμη της Ευαγγελίας Πρωτονοταρίου-Δεϊλάκη, Υπουργείο Πολιτισμού, Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας, Αθήνα, Επιγραφικό Μουσείο, 9 Οκτωβρίου 2025 (Οργανωτής: Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας).

2021, S. Katsarou, The dawn of ancient Greek cave cult: Prehistoric cave sanctuaries. Στο: S. Katsarou, A. Nagel (επιμ.), Cave and Worship in Ancient Greece. New Approaches to Landscape and Ritual, σελ. 17-48. London/New York. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003015765-2

2018, S. Katsarou, Beyond transition: tracing eventfulness behind the Middle Neolithic-Late Neolithic ceramic divide. Στο: S. Dietz, F. Mavridis, Ž. Tankosić, T. Takaoğlou (επιμ.), Communities in Transition. The Circum-Aegean Area During the 5th and 4th Millennia BC, σελ. 234-241. Oxford. Oxbow. Monograph of the Danish Institute at Athens 20. https://doi.org/10.2307/j.ctvh1dtp5.29

2013, S. Katsarou, Beyond Transition: Tracing eventfulness behind the Middle Neolithic-Late Neolithic I ceramic divide, Communities in Transition. The Circum-Aegean Later Neolithic Stages (ca. 5,000/4,800-3,200/3,000 BC). International Conference at the Acropolis Museum, Athens, 7-9 June 2013 (Οργανωτές: The Danish Institute at Athens).

2012, S. Katsarou, Crafting identities by fingernail designs on Greek Neolithic pot surfaces, Crafts and People. Agents of Skilled Labour in the Archaeological Record. International Conference Held at the British Museum, London, British Museum, 1-2 November 2012 (Οργανωτές: S. Strack, M. Uckelmann, B. Roberts).

2009, S. Katsarou, Colorful images of the Greek Neolithic, Theoretical Archaeology Group-USA 2009, Stanford, CA, 1-3 May 2009: The Color of Things: Debating the Role and Future of Color in Archaeology (Οργανωτής: A. Nagel, University of Michigan). Προφορικό κείμενο αναρτημένο στο www.academia.edu.

2008 Σ. Kατσαρού-Τζεβελέκη, Το σπήλαιο ως δυναμικός τόπος νοημάτων και συμβολισμών στη Νεολιθική: Κριτική επανεξέταση των στερεότυπων εξηγήσεων, Β΄ Συνέδριο Προϊστορικής Αρχαιολογίας, Βόλος, 4-7 Δεκεμβρίου 2008 (Οργανωτές: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Υπουργείο Πολιτισμού).

2000, Σ. Κατσαρού, Η μονόχρωμη κεραμεική της Νεολιθικής ως προϊόν μιας διαδικασίας επιλογής. Η περίπτωση του σπηλαίου της Θεόπετρας. Στο: N. Kυπαρίσση-Αποστολίκα (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας. Δώδεκα χρόνια ανασκαφών και έρευνας. Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, σελ. 235-261. Αθήνα. Υπουργείο Πολιτισμού.