Το σπήλαιο Σαρακηνού δεν αποτελεί μια συνηθισμένη περίπτωση σπηλαίου που φιλοξενεί οικιακές, ταφικές και λατρευτικές χρήσεις, όπως πολύ συχνά συμβαίνει γενικά με τα ελληνικά σπήλαια στη Νεολιθική. Καταρχήν διαθέτει εξαιρετικά φυσικά πλεονεκτήματα: είναι πολύ ευρύχωρο και σε τοποθεσία που εποπτεύει τη λίμνη Κωπαϊδα. Έχει άμεση πρόσβαση στο λιμναίο περιβάλλον το οποίο αποτελεί μια ιδιαίτερη πηγή διατροφικών πόρων, ταυτόχρονα και στις χερσαίες πηγές που μπορούσαν να αναζητηθούν στα πλατώματα στην περιφέρεια της λίμνης καθώς και στις δασικές εκτάσεις που θα κάλυπταν τα πρανή των ορεινών όγκων.
Οι νεολιθικές εγκαταστάσεις καταλαμβάνουν κυρίως το άνοιγμα της εισόδου έως το κέντρο του σπηλαίου. Συσσωρεύονται η μία πάνω στην άλλη με αδιάλειπτη χρονική συνέχεια, που υποδηλώνει τη μακρόχρονη παράδοση χρήσης του χώρου. Η οικιακή χρήση του σπηλαίου είναι κυρίαρχη σε όλη τη διάρκεια της Νεολιθικής. Συνδέεται με τεράστιο όγκο κινητών καταλοίπων: αγγείων, πελεκημένων εργαλείων, εξαρτημάτων ύφανσης, κοσμημάτων, οστών ζώων και άλλων υπολειμμάτων τροφής. Η οικιακή χρήση συνδέεται επίσης με επιτόπια κατεργασία πρώτων υλών για την κατασκευή εργαλείων και κοσμημάτων, αλλά και με τελετουργικές χρήσεις. Σημαντική είναι και η ταφική χρήση του σπηλαίου, η οποία περιλαμβάνει ταφές με κτέριση.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται το πλήθος των ανθρωπόμορφων ειδωλίων που βρέθηκαν ανάμεσα στα Νεολιθικά κατάλοιπα. Η παρουσία ειδωλίων στα σπήλαια δεν είναι ασυνήθιστη, ωστόσο ο Σαρακηνός είναι ίσως η μοναδική περίπτωση όπου τα ειδώλια είναι εκατοντάδες, ίσως και περισσότερα, και, μάλιστα, για χρονική περίοδο που διατρέχει την 5η και την 4η χιλιετία π.Χ. Από μορφολογικής πλευράς, παρουσιάζουν ποικιλία σχημάτων που απηχούν μεν γνωστούς τύπους της εποχής τους ως προς την διάπλαση, αλλά με ιδιότυπα χαρακτηριστικά. Ένα εντυπωσιακό στοιχείο τους είναι ότι απεικονίζουν τα χαρακτηριστικά του προσώπου, την κόμμωση, κοσμήματα και ρούχα με γλυπτικές και χρωματιστές λεπτομέρειες.
