Σπήλαια και λατρεία: από την Προϊστορία στην Αρχαιότητα

Στο τέλος της Εποχής του Χαλκού στην ηπειρωτική Ελλάδα, κάποια σπήλαια αρχίζουν να χρησιμοποιούνται, συστηματικά πλέον, μόνο ως χώροι λατρείας. Το σπήλαιο Σκοτεινή στην Εύβοια διασώζει μια τέτοια φάση (13ος αιώνας π.Χ.): δημιουργείται μεγάλη πυρά γύρω από την οποία βρέθηκαν τμήματα από κύλικες, έναν ψευδόστομο αμφορέα, και ένα Ψ-σχημο ειδώλιο. Παρόμοια χρήση παρουσιάζει και το σπήλαιο Νέστορα στην Πύλο, το σπήλαιο των Λιμνών, όπου εγκαθίσταται και οστεοφυλάκιο, αλλά και πολλά ακόμη σπήλαια.

Η ίδρυση ιερών στα σπήλαια αποκτά μεγάλη διάδοση στην ηπειρωτική Ελλάδα τους επόμενους αιώνες. Το φαινόμενο γίνεται πιο έντονο από τα τέλη των γεωμετρικών και κυρίως κατά τους αρχαϊκούς και κλασικούς χρόνους. Η λατρεία διαμορφώνεται από τους νέους πολιτειακούς και θρησκευτικούς θεσμούς που δημιουργεί η ίδρυση της πόλης-κράτους. Η Μυκηναϊκή εποχή με τα ανακτορικά κρατίδια και την παγίωση της ελληνικής θρησκείας φαίνεται ότι αποτέλεσε το κατώφλι αυτών των αλλαγών.

Κατά την αρχαιότητα, τα ιερά σπήλαια λειτουργούν παράλληλα προς τα υπαίθρια ιερά των πόλεων. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η λατρευτική δραστηριότητα στα σπήλαια έχει τοπικό χαρακτήρα. Ίσως οργανώνεται κεντρικά από την πόλη, όπως λ.χ. στα σπήλαια της Ακρόπολης, ωστόσο μπορεί να εξαρτάται και από ατομική ή οικογενειακή πρωτοβουλία. Σε απόκρημνους βράχους, κοντά σε ποτάμια, σε χαράδρες, ακτές ή ορεινές κορυφές, πολλά σπήλαια μετατρέπονται σε ιερά. Ανάλογα με την περίπτωση, διαμορφώνονται βωμοί, γίνονται θυσίες, οι πιστοί προσφέρουν αφιερώματα που τοποθετούν σε διάφορα σημεία ή ρίχνουν άτακτα από την είσοδο όταν τα σπήλαια είναι κατηφορικά και δύσβατα.

Από τα ειδώλια και την εικονογραφία τους, αλλά και από επιγραφές, γωρίζουμε ότι η λατρεία απευθύνεται κυρίως σε θεότητες της φύσης (Πάνα, Νύμφες) αλλά και στους μεγάλους θεούς, ιδιαίτερα σε ιδιότητές τους που συνδέονται με σημαντικές στιγμές της ηλικιακής και κοινωνικής μετάβασης των αγοριών και κοριτσιών (γάμος, εγκυμοσύνη, εφηβεία κλπ.). Σε σπήλαιο της αρχαίας ακρόπολης της Τιθορέας στην αρχαία Φωκίδα, έχει βρεθεί ένα εμβληματικό, σπάνιο, ανάγλυφο του Πάνα. Η λατρευτική δραστηριότητα συχνά συνοδεύεται από πανηγύρια και δρώμενα, αν κρίνουμε από τα πολυάριθμα αφιερώματα που συνδέονται με τη μουσική και τον χορό. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην δυτική Ελλάδα είναι πολύ διαδεδομένη η αφιέρωση ειδωλίων που απεικονίζουν χορευτές, μεμονωμένους ή σε κυκλικούς χορούς, όπως και οι αναπαραστάσεις ανθρώπων με μάσκες ζώων. Σε κάποια σπήλαια (Κύκλωπα Γιούρων, Σκοτεινή, Νέστορα, Τιθορέας) τα ειδώλια είναι περιορισμένα ή απουσιάζουν και τα κατάλοιπα των επισκέψεων περιλαμβάνουν λύχνους ή μόνο αγγεία (τμήματα σκύφων, διακοσμημένων κρατήρων, αλλά και χονδροειδών αγγείων) που υποδηλώνουν έμφαση σε συμποσιασμό, ίσως με προετοιμασία του φαγητού επί τόπου. Συχνό εύρημα σε όλα τα ιερά σπήλαια είναι οι κεραμίδες -ίσως για την οργάνωση του χώρου- ενώ ένα ιδιαίτερο εύρημα είναι τα τμήματα από κεραμικές μελισσοκυψέλες.

Κάποια απομονωμένα, παράκτια σπήλαια στο Αιγαίο και το Ιόνιο αποτελούν καταφύγια των ναυτικών στα ταξίδια τους. Μέσα από τα αφιερώματα των σπηλαίων αυτών ξετιλύγεται ένα δίκτυο επαφών και ανταλλαγών που συνένωνε τον ελληνικό κόσμο σε όλη την Μεσόγειο. Στα ιερά αντικείμενα που ταξιδεύουν, αποτυπώνεται η έκρηξη του εμπορίου, της υπερπόντιας ναυτικής δραστηριότητας και των αποικισμών μετά τον 8ο αιώνα π.Χ. Ειδικά στα σπήλαια της δυτικής Ελλάδας και του Ιονίου, λ.χ. στο ιερό του σπηλαίου Μάστρου στο Μεσολόγγι, μέσα από τα αφιερώματα μπορεί να παρακολουθήσει κανείς την επιρροή και τον ανταγωνισμό των αποικιακών μητροπόλεων (Κόρινθος, Αθήνα) για τον έλεγχο αυτών των περιοχών. Στη Μεγάλη Ελλάδα, η διασπορά παρόμοιων λατρευτικών συνηθειών στα εκεί σπήλαια, δείχνει ότι οι άποικοι προσάρμοσαν τις ελληνικές παραδόσεις στα νέα εδάφη που κατοίκησαν και δημιούργησαν σταδιακά νέες θρησκευτικές αφηγήσεις και εικονογραφία για να εκφράσουν λατρεία τους. Ιερά αφιερώματα με δυτικές επιρροές κατέφταναν στα νησιά του Ιονίου και τις ακτές της ηπειρωτικής Ελλάδας από ναυτικούς και πιστούς που πηγαινοέρχονταν σε αυτές τις περιοχές.

2026, C. Morgan, A. Karadima, S. Katsarou, Fête champêtre? Feasting in the central Ionian countryside. Στο: X. Charalambidou, J.-P. Crielaard, C. Morgan (επιμ.), Feasting with the Greeks. Towards a Social Archaeology of Ritual Consumption in the Greek World. Amsterdam University Press.

2025, S. Katsarou, A. Nagel, A. Karadima, Akarnania’s ancient caves in modern times: new archaeological research and material evidence, Interdisciplinary Studies in Ancient Western Greece and Beyond. Farewell to Franziska Lang, International Conference, Technical University of Darmstadt, 11-12 December 2025 (Οργανωτής: Technical University of Darmstadt).

2025, S.Katsarou, Caves across bodies of past and present, EAA 2025, Belgrade, 2-6 September 2025, Session 46: What can bodies do? The archaeology of experience (Οργανωτές: J. Chapman, D. Mlekuz).

2025, Σ. Κατσαρού, Σπήλαια και λατρευτικές δραστηριότητες κατά την προϊστορία. Στο: Φ. Γεωργιάδης, Α. Γκαδόλου (επιμ.), Στη σπηλιά. Ιστορίες από το σκοτάδι στο φως. Έκδοση με αφορμή την έκθεση «Στη Σπηλιά: ιστορίες από το σκοτάδι στο φως» που διοργάνωσε η Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας και το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης τον Μάιο του 2025, σελ. 130-147. Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας & Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Εκδόσεις Μέλισσα.

2025, Σ. Κατσαρού, Η συμβολή των ανασκαφών στα σπήλαια στις γνώσεις μας για την ελληνική προϊστορία, Μισός αιώνας προστασίας και έρευνας των σπηλαίων, Ημερίδα αφιερωμένη στη μνήμη της Ευαγγελίας Πρωτονοταρίου-Δεϊλάκη, Υπουργείο Πολιτισμού, Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας, Αθήνα, Επιγραφικό Μουσείο, 9 Οκτωβρίου 2025 (Οργανωτής: Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας).

2025, Ι. Ευσταθίου, Σ. Κατσαρού, Α. Παπαδέα, Γ. Βάλβης, Σπήλαια του Ιονίου και της Δυτικής Ελλάδας: Ανθρώπινη δραστηριότητα, νεότερα δεδομένα και προοπτικές έρευνας, Μισός αιώνας προστασίας και έρευνας των σπηλαίων. Ημερίδα αφιερωμένη στη μνήμη της Ευαγγελίας Πρωτονοταρίου-Δεϊλάκη, Υπουργείο Πολιτισμού, Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας, Αθήνα, Επιγραφικό Μουσείο, 9 Οκτωβρίου 2025 (Οργανωτής: Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας).

2025, Σ. Κατσαρού, Επιγραφικές μαρτυρίες λατρείας Πανός και Νυμφών στον Παρνασσό, Ανακαλύπτοντας το Παρελθόν. Επιγραφικές μαρτυρίες από τα σπήλαια. Στρογγυλή Τράπεζα, Αθήνα, Επιγραφικό Μουσείο, 6 Μαΐου 2025 (Οργανωτές: Επιγραφικό Μουσείο & Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας).

2025, I. Ευσταθίου, E. Ζαββού, Σ. Κατσαρού, Επιγραφικά τεκμήρια από τα σπήλαια του Ιονίου και της Κρήτης, Ανακαλύπτοντας το Παρελθόν. Επιγραφικές μαρτυρίες από τα σπήλαια. Στρογγυλή Τράπεζα, Αθήνα, Επιγραφικό Μουσείο, 6 Μαΐου 2025 (Οργανωτές: Επιγραφικό Μουσείο & Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας).

2025, I. Efstathiou, S. Katsarou, A. Mari, F. Mavridis, C. Agouridis, I. Zygouri, A. Vlachopoulos, New evidence of ritual and symbolic behaviour in coastal caves in Greece: a preliminary assessment, 6th International Maritime Archaeology Graduate Symposium (MAGS 2025), Ioannina, 2-5 April 2025 (Οργανωτές: University of Ioannina & Honor Frost Foundation)

2025, R. M. Ammerman, Σ. Κατσαρού, Ιερά σπήλαια στη Μεγάλη Ελλάδα. Προσαρμογή και εξέλιξη της λατρευτικής παράδοσης στα σπήλαια του αποικιακού κόσμου, Αρχαιολογία & Τέχνες 149 (Δεκέμβριος 2025), σελ. 17-29.

2025 Ι. Ευσταθίου, Σ. Κατσαρού, Ιερές παράκτιες σπηλιές, Αρχαιολογία & Τέχνες 149 (Δεκέμβριος 2025), σελ. 49-67.

2025, S. Katsarou, Rätselhafte Höhlen in Griechenland. Wechselwirkungen zwischen Kultur und Natur als Herausforderungen der Höhlenarchäologie, Antike Welt 2/25, σελ. 49-55.

2025, Katsarou, A. Darlas, Water in caves. Aspects of social ecology in the Bronze Age mainland and the Aegean. Στο: R. Laffineur, G-J. Wijngaarden, J.-P. Crielaard, J. Crouwel, J. Driessen, J. Hilditch (επιμ.), HYDOR. Water Resources and Management in the Aegean Bronze Age. Proceedings of the XXth International Aegean Conference, University of Amsterdam, 11-16 June 2024. Liège, Aegaeum 50.

2025, S. Katsarou, Ritual journeys tο caves during the Greek Neolithic: an integrated perspective of rituals, voyaging and caves, Acta Archaeologica 95(2), 262-282. https://doi.org/10.1163/16000390-09501001

2024, S. Katsarou, L. Kormazopoulou, E. Laufer, S. Neumann, K. Sporn, I. Zygouri, Surveying the caves above Tithorea in 2016. Στο: K. Sporn, A. Farnoux, E. Laufer (επιμ.), Ancient Phokis. New approaches to its History, Archaeology and Topography. International Conference, DAI Athens, 30 March-1 April 2017, σελ. 309-338. DAI Athens & École Française d’Athènes. Athenaia 13 & Études méditerranéenes 4.

2024, S. Katsarou, A. Asterios, C. Kakasa, E. Ganiatsou, A. Souleles, L. Winkelbach, J. Blocher, J. Burger, C. Papageorgopoulou, The Late Bronze Age population of the Cave of Lakes, Peloponnese: an anthropological, palaeogenetic and palaeodietary study, 8th ARCH_RNT SYMPOSIUM. Archaeological Research & New Technologies. In memoriam Nikolaos Zacharias. 3-5 October 2024 Kalamata, Greece. Special Session: Modern applications in Bioarchaeology (Οργανωτές: University of the Peloponnese, υπό την αιγίδα: Hellenic Society for Archaeometry)

2024, Ι. Ευσταθίου, Σ. Κατσαρού, Από το Θρασύλλειο στο Βρετανικό Μουσείο. Ένα άγαλμα του Διονύσου από το σπήλαιο του Χορηγικού Μνημείου της Ακρόπολης, Αρχαιολογία & Τέχνες 144 (Απρίλιος 2024), σελ. 20-29.

2024, S. Katsarou, Water in caves: Aspects of social ecology in the Greek Neolithic and the Bronze Age, XXth International Aegean Conference, HYDOR: Water Resources and Management in the Aegean Bronze Age, Amsterdam, 12-16 June 2024 (Οργανωτές: Aegaeum Conferences & University of Amsterdam).

2024, S. Menelaou, E. Marzec, F. Georgiadis, S. Katsarou, A. Siros, A. Darlas, Ritual use, consumption and depositional practices at Agriomernos Cave, northwest Samos (Greece): a ceramic analytical approach, Advances in Archaeomaterials 5, 100041. https://doi.org/10.1016/j.aia.2024.100041

2023, S. Katsarou, Caves in Greece: places for life, death, and gods, Drawing on Stones; Brazilian Rock Art, Embassy of Brazil in Athens, Athens, 24-29 November 2023 (Οργανωτής: Embassy of Brazil in Athens, E. Angliker).

2022, S. Katsarou, “Lindsey Büster, Eugène Warmenbol and Dimitrij Mlekuž, eds. Between Worlds: Understanding Ritual Cave Use in Later Prehistory (Cham: Springer, 2019, 270pp., 17 b/w illustr., 85 colour illustr., hbk, ISBN 978-3-319-99021-7),” European Journal of Archaeology 25(2), σελ. 262-266. Review. https://doi.org/10.1017/eaa.2022.8

2022, Σ. Κατσαρού, Σπήλαιο Λιμνών. Ένας χώρος ανθρώπινης δραστηριότητας κατά την προϊστορία. Οδηγός. Καλάβρυτα. Δημοτική Κοινωφελής Επιχείρηση Καλαβρύτων-Σπήλαιο Λιμνών.

2021, S. Katsarou, A. Nagel (επιμ.), Cave and Worship in Ancient Greece. New Approaches to Landscape and Ritual. London/New York. Routledge. ISBN 9780367859169. https://doi.org/10.4324/9781003015765

2021, S. Katsarou, A. Nagel, Introduction: On reading caves and ancient Greek cult. Στο: S. Katsarou, A. Nagel (επιμ.), Cave and Worship in Ancient Greece. New Approaches to Landscape and Ritual, σελ. 1-16. London/New York. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003015765-1

2021, S. Katsarou, The dawn of ancient Greek cave cult: Prehistoric cave sanctuaries. Στο: S. Katsarou, A. Nagel (επιμ.), Cave and Worship in Ancient Greece. New Approaches to Landscape and Ritual, σελ. 17-48. London/New York. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003015765-2

2021, A. Ντάρλας, Σ. Κατσαρού, Λ. Κορμαζοπούλου, Β. Γιαννόπουλος. Σπήλαια και αρχαιολογία. Το έργο της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας του ΥΠΠΟΑ στην περιοχή της Αιτωλίας. Στο: Η. Υφαντής, Β. Φουντούλης, Μ. Μανικάρου, Σ. Σκανδάλου, Μ. Βασιλοπούλου (επιμ.), Η χώρα των Θεστιέων στον ιστορικό χώρο και χρόνο. 2o Πανελλήνιο Συνέδριο Ιστορίας-Πολιτισμού (Βλοχός Καινουργίου, 14-15 Μαΐου 2016), Πρακτικά, τόμ. Β, σελ. 47-68. Βλοχός Θεστιέων, Αρχαιολογική-Ιστορική-Λαογραφική Εταιρεία Θεστιέων.

2019, C. Morgan, A. Karadima, S. Katsarou, Fête champêtre? Feasting in the central Ionian countryside, Feasting with the Greeks. Towards a Social Archaeology of Ritual Consumption in the Greek World, Oxford, All Souls College, 12-13 March 2019 (Οργανωτής: All Souls College, Oxford).

2018, ΑΙΑ Annual Meeting, Boston, January 4-7, 2018. Colloquium: New Approaches to Caves and Worship in the Ancient Mediterranean. Οργανωτές: S. Katsarou, A. Nagel.

2017, S. Katsarou, A. Darlas, Cave heritage in Greece: Aetoloakarnania, Archaeological Reports 63 (Archaeology in Greece 2016-2017), σελ. 89-105. https://doi.org/10.1017/S057060841800008X

2017, S. Katsarou, L. Kormazopoulou, I. Zygouri, E. Laufer, S. Neumann, K. Sporn, Surveying the caves above Tithorea in 2016, Ancient Phokis. New Approaches to its History, Archaeology and Topography. International Conference, Athens, 30 March-4 April 2017 (Οργανωτές: DAI Athens & École Française d’Athènes).

2016, A. Ντάρλας, Σ. Κατσαρού, Τα σπήλαια της Αιτωλοακαρνανίας: Ένας άγνωστος ιστορικός και αρχαιολογικός θησαυρός. Ο ρόλος της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας στην προστασία και μελέτη τους, https://iaitoloakarnania.gr/2016/07/spilea-etoloakarnanias-enas-agnostos-istorikos-ke-archeologikos-thisavros/

2016, Α. Ντάρλας, Σ. Κατσαρού, Λ. Κορμαζοπούλου, Β. Γιαννόπουλος, Σπήλαια και αρχαιολογία. Το έργο της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού στην περιοχή της Αιτωλίας, 2o Πανελλήνιο Συνέδριο Τοπικής Ιστορίας και Πολιτισμού. Η χώρα των Θεστιέων στον ιστορικό χώρο και τον χρόνο, Βλοχός Θέρμου, 14-15 Μαΐου 2016 (Οργανωτής: Αρχαιολογική Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Θεστιέων).

2016, Γ. Βάλβης, Σ. Κατσαρού, Σπήλαιο Μάστρου, Αρχαιολογικόν Δελτίον 71 (έκδ. 2022), Χρονικά, τόμ. Β2, σελ. 1760-1762.

2014, Γ. Σ. Κορρές, Α. Σάμψων, Σ. Κατσαρού, Το σπήλαιο Νέστορος στη Βοϊδοκοιλιά Πύλου. Η έρευνα και η προκαταρτική εξέταση των παλαιότερων και νεώτερων ευρημάτων. Στο: Ι. Γιανναροπούλου (επιμ.), Πρακτικά Δ΄ Τοπικού Συνεδρίου Μεσσηνιακών Σπουδών, Καλαμάτα, 8-11 Οκτωβρίου 2010, σελ. 4-90. Αθήνα. Εταιρεία Πελοποννησιακών Σπουδών. Πελοποννησιακά-Παράρτημα 31.

2013, Σ. Κατσαρού, Λατρεία Πανός και Νυμφών σε σπήλαιο της αρχαίας Φωκίδας στον Παρνασσό, Γραμματείον 2, σελ. 33-40.

2012, Σ. Κατσαρού, Αμπουριά Παρνασσού, Ιερό σπήλαιο Πανός και Νυμφών, Αρχαιολογικόν Δελτίον 67 (έκδ. 2016), Χρονικά, τόμ. B2, σελ. 818-822.

2010, Α. Σάμψων, Σ. Κατσαρού-Τζεβελέκη, Το σπήλαιο Νέστορος στη Βοϊδοκοιλιά, Δ΄ Τοπικόν Μεσσηνιακόν Συνέδριον, Καλαμάτα, 8-11 Οκτωβρίου 2010 (Οργανωτής: Εταιρεία Πελοποννησιακών Σπουδών).

2008, Σ. Kατσαρού-Τζεβελέκη, Το σπήλαιο ως δυναμικός τόπος νοημάτων και συμβολισμών στη Νεολιθική: Κριτική επανεξέταση των στερεότυπων εξηγήσεων, Β΄ Συνέδριο Προϊστορικής Αρχαιολογίας, Βόλος, 4-7 Δεκεμβρίου 2008 (Οργανωτές: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Υπουργείο Πολιτισμού).

1997, Σ. Κατσαρού, Φάσεις ΙV-VII. H κεραμεική της Χαλκοκρατίας. Στο Α. Σάμψων, Το σπήλαιο των Λιμνών στα Καστριά Καλαβρύτων. Μια προϊστορική θέση στην ορεινή Πελοπόννησο, σελ. 275-319. Αθήνα. Εταιρεία Πελοποννησιακών Σπουδών αρ. 7.

1993, Σ. Κατσαρού, Υστεροελλαδικά ευρήματα από το σπήλαιο Σκοτεινή Θαρρουνίων. Στο: Α. Σάμψων, Σκοτεινή Θαρρουνίων. Το σπήλαιο, ο οικισμός και το νεκροταφείο, σελ. 314-322. Αθήνα.

1993, Σ. Κατσαρού, Λείψανα ιστορικών χρόνων από το σπήλαιο και την ευρύτερη περιοχή. Στο: Α. Σάμψων, Σκοτεινή Θαρρουνίων. Το σπήλαιο, ο οικισμός και το νεκροταφείο, σελ. 323-342. Αθήνα.