Η προϊστορική ακρόπολη στις Κουκουναριές Πάρου

Οι Κουκουναριές στην Πάρο είναι φυσικά οχυρός λόφος στον όρμο της Νάουσας. Παρότι οι οικιστές της Ύστερης Εποχής του Χαλκού κατασκεύασαν ακρόπολη και οι επίγονοί τους ίδρυσαν σημαντικά οικήματα σε διάφορα σημεία του λόφου έως την αρχαϊκή περίοδο και την εποχή του ποιητή Αρχίλοχου, πολλά στοιχεία της Νεολιθικής και της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού έχουν διασωθεί διασπαρμένα κάτω από αυτά τα κτίσματα αλλά και άθικτα σε κάποια σημεία.

Οι νεολιθικοί πληθυσμοί εγκατέστησαν στις Κουκουναριές οικήματα από πασσάλους και πρόχειρους τοίχους γύρω στην 5η και 4η χιλιετία π.Χ. Ειχαν σκουρόχρωμα, λειασμένα κεραμικά σκεύη ανάμεσα στα οποία αρκετά φέρουν υπολείμματα κόκκινης κρούστας, χαρακτηριστικό στοιχείο της εποχής. Τα περισσότερα αγγεία είναι ανοιχτές φιάλες, βαθιά κύπελλα και μικρά πιθάρια και κάποια φέρουν σχοινοειδή και ανάγλυφα κοσμήματα και αποφύσεις.

Στο τέλος της Νεολιθικής και στη μετάβαση προς την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, ο λόφος συνεχίζει να χρησιμοποιείται. Η περίοδος αυτή συμπίπτει με τη χρήση του νεκροταφείου του Πλαστηρά, το οποίο βρίσκεται πλησίον των Κουκουναριών και είναι γνωστό από ένα σύνολο ειδωλίων με πολύ ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Ωστόσο, δεν υπάρχουν αντίστοιχα αντικείμενα στις Κουκουναριές.

Μετά από κενό μερικών εκατονταετηρίδων, σε επόμενη φάση της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού (Πρωτοκυκλαδική ΙΙ), νέοι κάτοικοι έκτισαν στην κορυφή του λόφου των Κουκουναριών ένα μικρό δίπατο οίκημα με αποθηκευτικούς χώρους και υπόγειο όπου υπήρχε και αγωγός απορροής ομβρίων υδάτων. Ίσως, όμως δεν ήταν το μόνο κτίσμα, αλλά υπήρχαν και άλλα που καταστράφηκαν. Τμήματα μαρμάρινων ειδωλίων αυτής της περιόδου βρέθηκαν στα ερείπια του μυκηναϊκού οικοδομήματος: πρόκειται πιθανώς για αποθησαυρισμένα αντικείμενα που οι κατοπινοί οικιστές της Ύστερης Εποχής του Χαλκού είχαν μαζέψει από διάφορα σημεία του λόφου και είχαν κρατήσει ως συλλογή.

Καθώς οι ανασκαμένοι πρώιμοι προϊστορικοί οικισμοί των Κυκλάδων είναι ελάχιστοι σε σύγκριση προς τα νεκροταφεία, τα οποία μάλιστα είναι ιδιαίτερα πλούσια, ο οικισμός των Κουκουναριών αποτελεί πηγή πληροφοριών για τα χαρακτηριστικά του οικισμένου χώρου. Επίσης, επαναφέρει ερωτήματα για τις διαφορές που είχε ο εξοπλισμός των σπιτιών των προϊστορικών Κυκλαδιτών από αυτόν στα ταφικά τους μνημεία.

Ανασκαφή της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας (1974-1992, Δ. Σκιλάρντι)

2025, S. Katsarou, STEINZEIT – Die Wiege der Kykladenkultur. Στο: J. Tae Jensen (επιμ.), Die Kykladen. Wiege frühgriechischer Kultur, σελ. 17-26. Antike Welt Sonderheft 22.

2024, S. Katsarou, Koukounaries: The final Neolithic settlement and its Cycladic context, Sixth International Conference on the Archaeology of Paros and the Cyclades. Paros and its Cycladic Neighbours: Relations, Contacts, Influences, Paroikia, Paros, 14-17 June 2024 (Organizer: The Paros and Cyclades Institute of Archaeology, D. Katsonopoulou).

2019, Σ. Κατσαρού, Η διαμόρφωση της προϊστορίας του Αιγαίου υπό το πρίσμα της κοινωνικής παρουσίας και δράσης των πληθυσμών, Αρχαιολογικοί Διάλογοι, 5^η συνάντηση, Βόλος, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, 30 Μαΐου-1 Ιουνίου 2019. Συνεδρία: Ανασυνθέτοντας τα νησιωτικά ‘τοπία δράσης’ στο Αιγαίο. Η Εποχή του Λίθου (Οργανωτής: Ε. Καλογηροπούλου).

2016, S. Katsarou, D. U. Schilardi, Recontextualized Neolithic and Early Cycladic figurines at the acropolis of Koukounaries, Paros. Στο: M. Marthari, C. Renfrew, M. Boyd (επιμ.), Early Cycladic Sculpture in Context, σελ. 409-420. Oxford. Oxbow.

2014, S. Katsarou, D. U. Schilardi, Recontextualized Neolithic and Early Cycladic figurines at the acropolis of Koukounaries, Paros, EIDOLION 2014. Early Cycladic Sculpture in Context, Athens, 27-29 May 2014 (Οργανωτές: M. Marthari, C. Renfrew, Παν/μιο Cambridge).

2008, S. Katsarou, D. U. Schilardi, Some thoughts on the EC domestic space, arising from observations on Koukounaries in Paros. Στο: N. Brodie, J. Doole, G. Gavalas, C. Renfrew (επιμ.), Horizon. Α Colloquium on the Prehistory of the Cyclades (Cambridge, 25-27 March 2004), σελ. 61-70. Cambridge. The McDonald Institute for Archaeological Research.

2008, D. Katsonopoulou, I. Petropoulos, S. Katsarou (επιμ.), Archilochos and His Age. Paros II: Second International Conference on the Archaeology of Paros and the Cyclades (Paroikia, Paros, October 7-9, 2005). Athens. The Paros and Cyclades Institute of Archaeology.

2005, Archilochos and His Age. Second International Conference on the Archaeology of Paros and the Cyclades, Paroikia, Paros, Archilochos Society Hall, 7-9 October 2005 (Οργανωτές: The Paros and Cyclades Institute of Archaeology, D. Katsonopoulou, S. Katsarou).

2005, Σ. Κατσαρού-Τζεβελέκη, Δ. Σκιλάρντι, Η νεολιθική κατοίκηση στις Κουκουναριές Πάρου. Στο: Α. Σάμψων, Προϊστορία του Αιγαίου. Παλαιολιθική-Μεσολιθική-Νεολιθική, σελ. 194-198. Αθήνα. Εκδόσεις Ατραπός.

2004, S. Katsarou, D. U. Schilardi, Emerging Neolithic and Early Cycladic settlements in Paros: Koukounaries and Sklavouna, BSA 99, σελ. 23-48. https://doi.org/10.1017/S0068245400017020

2001, U. Schilardi, D. Katsonopoulou (επιμ.) in collaboration with S. Katsarou, C. Brenner, Paria Lithos. Parian Quarries, Marble and Workshops of Sculpture. Paros I: Proceedings of the First International Conference on the Archaeology of Paros and the Cyclades (Paroikia, Paros, September 2-5, 1997). Paros & Athens 2001. The Paros and Cyclades Institute of Archaeology 1. Reprinted 2010.