Πολύχρωμα Νεολιθικά σκεύη στις Κυκλάδες

O νεολιθικός οικισμός της Φτελιάς στη Μύκονο έφερε στο φως ενδείξεις πολύχρωμων αγγείων (κυρίως φιάλες) που χρονολογούνται στο τέλος της 6ης χιλιετίας π.Χ. Πάνω στην σκούρα και στιλπνή από την στίλβωση επιφάνειά τους έφεραν κόκκινα και λευκά σχέδια. Μάλλον τα κοσμήματα ζωγραφίζονταν μετά από μία πρώτη φάση όπτησης των αγγείων και ενδεχομένως ακολουθούσε η τελική φάση όπτησης για να ολοκληρωθεί η πρόσφυση της βαφής. Ίσως έτσι εξηγείται το γεγονός ότι η βαφή αποκτά την υφή και τη μορφή κρούστας, απολεπίζεται γρήγορα και στα περισσότερα αγγεία έχουν απομείνει μόνο λίγα ίχνη της. Θα μπορούσε να αναρωτηθεί κανείς εάν η διακόσμηση αυτή φθείρονταν και κατά τη διάρκεια της ζωής ενός αγγείου και αν υπήρχε πιθανότητα τα αγγεία να ξαναζωγραφίζονταν πολλές φορές από τους νεολιθικούς κεραμείς.

Εκτός από τα ιδιαίτερα τεχνικά χαρακτηριστικά της, η πολύχρωμη κεραμική της Φτελιάς φαίνεται να έχει υψηλό συμβολισμό και πολύπλοκους ρόλους μέσα στην κοινότητα. Υπάρχουν κάποια στοιχεία που σχετίζονται με τη διασπορά της στον οικισμό, τα οποία ενθαρρύνουν τέτοια συμπεράσματα: καταρχήν η πολύχρωμη κεραμική είναι παρούσα σε ένα μόνο κτήριο του οικισμού, το οποίο μάλιστα είναι κυκλικής κάτοψης, το μόνο με τέτοια μορφή. Επιπλέον, μέσα σε αυτό το κτήριο η πολύχρωμη κεραμική συνυπάρχει με άλλα, επίσης ιδιαίτερα, σκεύη και αντικείμενα: μεγάλες ακόσμητες λεκάνες με οπές στο χείλος, πύραυνα μαύρα, ειδώλια, μικροαντικείμενα από χαλκό και χρυσό. Ποια μπορεί να είναι λοιπόν η χρήση των πολύχρωμων αγγείων της Φτελιάς σε σχέση με τα αντικείμενα αυτά;

Προφανώς αυτό είναι ένα ιδιαίτερο σύνολο από τεχνικής, διακοσμητικής και χρηστικής πλευράς και δημιουργεί ακόμα πιο ενδιαφέροντα ερωτήματα: ποιος ήταν ο ρόλος των ζωγραφισμένων αγγείων μέσα σε αυτόν τον χώρο; Ποια η διαφορά της χρήσης τους από αυτή των μονόχρωμων, απλών σκευών, λεκανών και πιθαριών? Πώς σχετίζονται γραπτά σκεύη και πύραυνα? Θα μπορούσαν τα εφήμερα ζωγραφιστά σχέδια να έχουν κάποια σκοπιμότητα στις δραστηριότητες που εκτυλίσσονταν σε αυτό τον χώρο, όπως λ.χ. ότι η συχνή επιζωγράφιση ήταν μέρος αυτών των δραστηριοτήτων? Πώς η παροδικότητα που εμπεριέχεται σε αυτές τις κεραμικές εικόνες στη Φτελιά τα διαφοροποιεί σε σχέση με τα συμβατικά αγγεία που φέρουν μόνιμες ζωγραφιστές διακοσμήσεις και απαντούν στους νεολιθικούς οικισμούς της ηπειρωτικής Ελλάδας;

Έρευνα της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων και του Πανεπιστημίου Αιγαίου

Υπό έκδοση άρθρο, S. Katsarou, Color fashions in the Greek Neolithic: overlaps and interactions across painted styles. Στο: T. Dzhanfesova (επιμ.), Reading the Patterns: exploring Balkan Painted Pottery within Neolithic context (7th-mid 6th mill. BC). Oxford.

2025, S. Katsarou, STEINZEIT – Die Wiege der Kykladenkultur. Στο: J. Tae Jensen (ed.), Die Kykladen. Wiege frühgriechischer Kultur, σελ. 17-26. Antike Welt Sonderheft 22/25.

2024, S. Katsarou, Koukounaries: The final Neolithic settlement and its Cycladic context, Sixth International Conference on the Archaeology of Paros and the Cyclades. Paros and its Cycladic Neighbours: Relations, Contacts, Influences, Paroikia, Paros, 14-17 June 2024 (Organizer: The Paros and Cyclades Institute of Archaeology, D. Katsonopoulou).

2022, S. Katsarou, Color in Greek prehistory: An open perspective to human stories beyond vocabularies, 26th Symposium of the International Color Vision Society, Herakleion, Crete, 1-4 July 2022 (Οργανωτής: The International Color Vision Society).

2019, Σ. Κατσαρού, Η διαμόρφωση της προϊστορίας του Αιγαίου υπό το πρίσμα της κοινωνικής παρουσίας και δράσης των πληθυσμών, Αρχαιολογικοί Διάλογοι, 5^η συνάντηση, Βόλος, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, 30 Μαΐου-1 Ιουνίου 2019. Συνεδρία: Ανασυνθέτοντας τα νησιωτικά ‘τοπία δράσης’ στο Αιγαίο. Η Εποχή του Λίθου (Οργανωτής: Ε. Καλογηροπούλου).

2016, A. Σάμψων, Β. Mαστρογιαννοπούλου, Σ. Kατσαρού-Τζεβελέκη, Ο νεολιθικός οικισμός της Φτελιάς Μυκόνου και η συμβολή στην αναθεώρηση της Αιγαιακής Νεολιθικής, Γ’ Διεθνές Κυκλαδολογικό Συνέδριο «Οι Κυκλάδες στη διαχρονία: Χώρος-Άνθρωποι», Ερμούπολις, Σύρος, 25-29 Μαΐου 2016 (Οργανωτής: Εταιρεία Κυκλαδικών Μελετών).

2010, Σ. Κατσαρού, Ο νεολιθικός οικισμός της Φτελιάς Μυκόνου, Δέκα χρόνια αρχαιολογικών ερευνών στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, 2000-2010, Ρόδος, 3 Νοεμβρίου 2010 (Οργανωτής: Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών Πανεπιστημίου Αιγαίου).

2008, A. Σάμψων, Σ. Kατσαρού-Τζεβελέκη, Β. Mαστρογιαννοπούλου, Χώρος και αντικείμενα κοινωνικού και συλλογικού συμβολισμού στο νεολιθικό οικισμό της Φτελιάς Μυκόνου, Β΄ Συνέδριο Προϊστορικής Αρχαιολογίας, Βόλος, 4-7 Δεκεμβρίου 2008 (Οργανωτές: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας & Υπουργείο Πολιτισμού).