Το σπήλαιο Λιμνών στον Χελμό: προϊστορία και ταφές

Το σπήλαιο των Λιμνών, σε υψόμετρο 800 μ. περίπου, στον Χελμό στην βορειοανατολική Πελοπόννησο, φιλοξένησε στη φυσική είσοδό του εγκατάσταση της  Νεολιθικής για σύντομο χρονικό διάστημα στο τέλος της 5ης χιλιετίας π.Χ. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα μικρό χωριό που απλώθηκε γύρω από την είσοδο του σπηλαίου και χρησιμοποίησε και τον εσωτερικό της χώρο για κάποιες χρήσεις (π.χ. αποθήκευση). Πριν την 5η χιλιετία, ο χώρος αυτός ήταν ακατάλληλος για εγκατάσταση γιατί ήταν πλημμυρισμένος από νερά που έρχονταν σαν ποτάμι μέσα από το σπήλαιο. Μετά τη Νεολιθική ο χώρος ξαναχρησιμοποιείται κατά την Πρώιμη και Μέση Χαλκοκρατία (3η και 2η χιλιετία π.Χ.) αλλά με ενδιάμεσα κενά. Από όλες τις προϊστορικές εγκαταστάσεις του σπηλαίου, η Νεολιθική παρουσιάζει τη μεγαλύτερη πυκνότητα, διάρκεια και έκταση.

Τα περισσότερα νεολιθικά αγγεία είναι χονδροειδή, κυρίως καστανά σκούρα. Πιο συνηθισμένα είναι τα ανοιχτά και τα βαθιά ανοιχτά σκεύη που θα εξυπηρετούσαν την παρασκευή και κατανάλωση φαγητού, ίσως και κάποια μορφή συντήρησης τροφίμων. Λείπουν εντελώς τα ζωγραφισμένα αγγεία και γενικά τα αγγεία με πολύχρωμες επιφάνειες. Ωστόσο, είναι παρούσα η εγχάρακτη διακόσμηση που, μάλιστα, έχει σπάνια χαρακτηριστικά: γραμμές, διαγραμμισμένα ορθογώνια και τρίγωνα σχεδιάζονται με ανεπαίσθητη χάραξη που ελάχιστα διακρίνεται, ειδικά πάνω σε φιάλες. Παρούσα είναι επίσης και η τυπική για την περίοδο πλαστική και σχοινοειδής διακόσμηση στα πιο βαθιά δοχεία.

Η αδρή κεραμική χαρακτηρίζει και την Εποχή του Χαλκού στο σπήλαιο. Από τη Μεσοελλαδική περίοδο ξεχωρίζουν τα σκεύη με αυλακώσεις και κάποια λεπτά κύπελλα. Στο τέλος αυτής της περιόδου ιδρύεται οστεοφυλάκιο σε κόγχη αμέσως μετά το άνοιγμα της εισόδου.

Το σπήλαιο των Λιμνών είναι ένα από τα πολύ λίγα σπήλαια της ηπειρωτικής Ελλάδας που συνδυάζουν μεγάλο υψόμετρο και διαχρονική χρήση στην προϊστορία. Κατά τη Νεολιθική μάλλον χρησιμοποιούνταν για τη συστηματική εποχική εγκατάσταση μετακινούμενων ομάδων -πιθανότατα κτηνοτρόφων- οι οποίοι το χειμώνα ζούσαν στα πεδινά της Πελοποννήσου. Η ύπαρξη υπαίθριου οικισμού της προχωρημένης Εποχής του Χαλκού σε κοντινή απόσταση από το σπήλαιο και η ίδρυση του οστεοφυλακίου ενδεχομένως δηλώνουν ότι σε αυτή τη φάση οι χρήστες προέρχονταν από το άμεσο περιβάλλον του σπηλαίου.

Ανασκαφή της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας

2025, Σ. Κατσαρού, Η συμβολή των ανασκαφών στα σπήλαια στις γνώσεις μας για την ελληνική προϊστορία, Μισός αιώνας προστασίας και έρευνας των σπηλαίων. Ημερίδα αφιερωμένη στη μνήμη της Ευαγγελίας Πρωτονοταρίου-Δεϊλάκη, Υπουργείο Πολιτισμού, Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας, Αθήνα, Επιγραφικό Μουσείο, 9 Οκτωβρίου 2025 (Οργανωτής: Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας).

2025, S. Katsarou, A. Darlas, Water in caves. Aspects of social ecology in the Bronze Age mainland and the Aegean. Στο: R. Laffineur, G-J. Wijngaarden, J.-P. Crielaard, J. Crouwel, J. Driessen, J. Hilditch (επιμ.), HYDOR. Water Resources and Management in the Aegean Bronze Age. Proceedings of the XXth International Aegean Conference, University of Amsterdam, 11-16 June 2024. Liège. Aegaeum 50.

2025, S. Katsarou, Rätselhafte Höhlen in Griechenland. Wechselwirkungen zwischen Kultur und Natur als Herausforderungen der Höhlenarchäologie, Antike Welt 2, σελ. 49-55.

2024, S. Katsarou, A. Asterios, C. Kakasa, E. Ganiatsou, A. Souleles, L. Winkelbach, J. Blocher, J. Burger, C. Papageorgopoulou, The Late Bronze Age population of the Cave of Lakes, Peloponnese: an anthropological, palaeogenetic and palaeodietary study, 8th ARCH_RNT SYMPOSIUM. Archaeological Research & New Technologies. In memoriam Nikolaos Zacharias. 3-5 October 2024 Kalamata, Greece. Special Session: Modern applications in Bioarchaeology (Οργανωτές: University of the Peloponnese, υπό την αιγίδα: Hellenic Society for Archaeometry).

2024, S. Katsarou, Water in caves: Aspects of social ecology in the Greek Neolithic and the Bronze Age, XXth International Aegean Conference, HYDOR: Water Resources and Management in the Aegean Bronze Age, Amsterdam, 12-16 June 2024 (Οργανωτές: Aegaeum Conferences & University of Amsterdam).

2024, Σ. Κατσαρού, Σπήλαιο Λιμνών-Αφιέρωμα, Αρχαιολογία & Τέχνες 145 (Αύγουστος 2024), σελ. 122-144.

2023, Σ. Κατσαρού, Πρόλογος. Στο: Σ. Ελευθεριάδου, Χρησιμοποιώντας το παρελθόν για να οικοδομήσουμε το μέλλον: Αρχαιολογία και κλιματική αλλαγή, σελ. 12-25. Καλάβρυτα.

2022, Σ. Κατσαρού, Σπήλαιο Λιμνών. Ένας χώρος ανθρώπινης δραστηριότητας κατά την προϊστορία. Οδηγός. Καλάβρυτα. Δημοτική Κοινωφελής Επιχείρηση Καλαβρύτων-Σπήλαιο Λιμνών.

2022, Σ. Κατσαρού, Η αρχή της τέχνης της χάραξης στην προϊστορική εποχή. Στο: “Χαρακτική. Από την Προϊστορία στην Ελλάδα του Σήμερα”, Έκθεση, 29 Δεκεμβρίου 2021-28 Φεβρουαρίου 2022, Αίθουσα Ν. Κεσσανλής, Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών Αθήνας. Κατάλογος Έκθεσης, σελ. 13-15. Αθήνα. Επιμελητήριο Εικαστικών Τεχνών Ελλάδος.

2021, S. Katsarou, The dawn of ancient Greek cave cult: Prehistoric cave sanctuaries. Στο: S. Katsarou, A. Nagel (επιμ.), Cave and Worship in Ancient Greece. New Approaches to Landscape and Ritual, σελ. 17-48. London/New York. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003015765-2

1998, A. Σάμψων, Σ. Κατσαρού, Η ανασκαφή στο σπήλαιο των Λιμνών στα Καστριά Καλαβρύτων κατά το έτος 1992. Στο: Άνθρωπος και σπηλαιοπεριβάλλον. Α΄ Πανελλήνιο Σπηλαιολογικό Συνέδριο, Αθήνα, 26-29 Νοεμβρίου 1992, Πρακτικά, σελ. 63-68. Αθήνα. Δημοσιεύματα Αρχαιολογικού Δελτίου 68.

1997, Σ. Κατσαρού, Α. Σάμψων, Φάσεις Ι-ΙΙΙ. Η νεολιθική κεραμεική. Στο: Α. Σάμψων, Το σπήλαιο των Λιμνών στα Καστριά Καλαβρύτων. Μια προϊστορική θέση στην ορεινή Πελοπόννησο, σελ. 77-273. Αθήνα. Εταιρεία Πελοποννησιακών Σπουδών αρ. 7.

1997, Σ. Κατσαρού, Φάσεις ΙV-VII. H κεραμεική της Χαλκοκρατίας. Στο: Α. Σάμψων, Το σπήλαιο των Λιμνών στα Καστριά Καλαβρύτων. Μια προϊστορική θέση στην ορεινή Πελοπόννησο, σελ. 275-319. Αθήνα. Εταιρεία Πελοποννησιακών Σπουδών αρ. 7.

1996, A. Sampson, S. Katsarou, Excavations at the Cave of Lakes, at Kastria of Kalavryta, Peloponnese. Στο: E. Alram-Stern, Die Ägäische Frühzeit. 2. Serie Forschungsbericht 1975-1993. 1. Band: Das Neolithikum in Griechenland mit Ausname von Kreta und Zypern, σελ. 497-506. Wien. Österreichische Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Klasse.

1992, Α. Σάμψων, Σ. Κατσαρού, Ανασκαφική έρευνα στο σπήλαιο των Λιμνών κατά το έτος 1992. Άνθρωπος και Σπηλαιοπεριβάλλον. Α’ Πανελλήνιο Σπηλαιολογικό Συνέδριο, Αθήνα, 26-29 Νοεμβρίου 1992 (Οργανωτές: Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας & ICOM–Eλληνικό Τμήμα).

1989, Σ. Κατσαρού, Α. Σάμψων, Η ανασκαφική έρευνα στο σπήλαιο Λιμνών στα Καστριά Καλαβρύτων, Αρχαιολογικά Ανάλεκτα εξ Αθηνών 22 (έκδ. 1995), σελ. 161-170.