Aιγαίο και Ιόνιο, πριν τη Νεολιθική

To σπήλαιο Κύκλωπα στα Γιούρα έφερε στο φως, στις αρχές της δεκαετίας του ’90, μια σαφή και συνεκτική ακολουθία της Μεσολιθικής στο Αιγαίο, χρονολογημένη μεταξύ 10ης και αρχών 7ης χιλιετίας π.Χ. Τα ευρήματα, συμπεριλαμβανομένων και κάποιων στοιχείων εξημέρωσης ζώων, οδήγησαν σε άμεση αναθεώρηση των γνώσεών μας για το στάδιο της “νεολιθικοποίησης”. Η περίοδος “εισαγωγής” και “προετοιμασίας” της Νεολιθικής απέκτησε πλέον διάρκεια 3 χιλιετίες πριν από την εμφάνιση μιας “έτοιμης” Νεολιθικής από την 7η χιλιετία π.Χ. Ωστόσο, τα δεδομένα δεν είναι ίδια σε όλο το Αιγαίο και στην ηπειρωτική Ελλάδα για τις αρχές του Ολοκαίνου: ενώ στα Γιούρα οι νομάδες-ψαράδες φαίνεται ότι κάνουν απόπειρες διαχείρισης των ζωϊκών πόρων, στις σύγχρονες θέσεις λίγο νοτιότερα (Μαρουλάς Κύθνου, Φράγχθι) δεν υπάρχουν τέτοιες ενδείξεις. Κάποιες νέες στρωματογραφικές ενότητες που εντοπίζονται στο σπήλαιο Σαρακηνού στη Βοιωτία και σε σπήλαια της Μάνης δεν παρέχουν σαφείς πληροφορίες.

Αυτές οι διαφορές προβάλλονται και σε μεγαλύτερο γεωγραφικό πλαίσιο. Την ίδια εποχή με τη Μεσολιθική του Αιγαίου, παρόμοιων χαρακτηριστικών Μεσολιθική παρατηρείται στις ακτές της Μικράς Ασίας έως και την περιοχή της Αττάλειας, βόρεια της Κύπρου. Αντίθετα, στην ίδια την Κύπρο και τις ανατολικές ακτές της Μεσογείου εκτυλίσσεται η Προ-κεραμική Νεολιθική. Το ίδιο συμβαίνει και στην ενδοχώρα της Ανατολίας: εγκατάσταση σε οικισμούς, μεγαλιθικά κτίσματα και αρχόμενη νεολιθική οικονομία βασισμένη στην καλλιέργεια και την εκμετάλλευση οικόσιτων ζώων.

Αυτοί οι συγχρονισμοί πολιτισμών στις παράκτιες θέσεις της Μεσογείου μπορεί να υποδηλώνουν επιρροές χάρη στον κρίσιμο συνδετικό ρόλο της θάλασσας. Όμως, το ερώτημα που συνήθως απασχολεί τους ερευνητές στη περίπτωση του Αιγαίου περιστρέφεται γύρω από την εισηγμένη ή ιθαγενή νεολιθικοποίηση.

Πράγματι, φαίνεται ότι κάποια στοιχεία της νέας οικονομίας στο Αιγαίο, ίσως και άνθρωποι, έχουν έρθει από άλλες γεωγραφικές περιοχές. Ωστόσο, αυτή η έννοια της “εισαγωγής” είναι προβληματική. Θα ήταν προτιμότερο να δούμε την περιοχή του Αιγαίου και της ανατολικής Μεσογείου ως μία ενότητα: μέσα σ’αυτήν κάποιοι πληθυσμοί ήταν εγκατεστημένοι σε οικισμούς ενώ κάποιοι, ψαράδες, βασίζονταν στη θάλασσα και το ταξίδι και καθυστέρησαν να υιοθετήσουν στοιχεία του νεολιθικού τρόπου ζωής.

Σε αυτόν τον προβληματισμό, μπαίνει πρόσφατα και το Ιόνιο που αποκαλύπτει στην περιοχή της Ναυπακτίας τα πρώτα στρωματογραφημένα στοιχεία Μεσολιθικής εγκατάστασης τα οποία χαρακτηρίζονται από περιβαλλοντικούς δείκτες (σωρούς οστρέων) ίδιους με το Αιγαίου.

2025, Y. Facorellis, M. Fedi, M. Ntinou, E. Vardala-Theodorou, S. Katsarou, A. Darlas, Preliminary results on the calculation of the Marine reservoir effect during the Palaeolithic period based on samples from coastal caves in Karavostasi, Manis, Peloponnese, Greece, 9th Symposium for Archaeometry of the Hellenic Society for Archaeometry, “Materializing the Past: Narratives via Archaeological Science”, Patras, 5-8 November 2025, Institute of Chemical Engineering Sciences.

2025, S. Katsarou, A. Nagel, A. Karadima, Akarnania’s ancient caves in modern times: new archaeological research and material evidence, Interdisciplinary Studies in Ancient Western Greece and Beyond. Farewell to Franziska Lang, International Conference, Technical University of Darmstadt, 11-12 December 2025 (Οργανωτής: Technical University of Darmstadt).

2025, Σ. Κατσαρού, Η συμβολή των ανασκαφών στα σπήλαια στις γνώσεις μας για την ελληνική προϊστορία, Μισός αιώνας προστασίας και έρευνας των σπηλαίων. Ημερίδα αφιερωμένη στη μνήμη της Ευαγγελίας Πρωτονοταρίου-Δεϊλάκη, Υπουργείο Πολιτισμού, Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας, Αθήνα, Επιγραφικό Μουσείο, 9 Οκτωβρίου 2025 (Οργανωτής: Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας).

2025, Ι. Ευσταθίου, Σ. Κατσαρού, Α. Παπαδέα, Γ. Βάλβης, Σπήλαια του Ιονίου και της Δυτικής Ελλάδας: Ανθρώπινη δραστηριότητα, νεότερα δεδομένα και προοπτικές έρευνας, Μισός αιώνας προστασίας και έρευνας των σπηλαίων. Ημερίδα αφιερωμένη στη μνήμη της Ευαγγελίας Πρωτονοταρίου-Δεϊλάκη, Υπουργείο Πολιτισμού, Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας, Αθήνα, Επιγραφικό Μουσείο, 9 Οκτωβρίου 2025 (Οργανωτής: Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας).

2025, S. Katsarou, E. Karkazi, A. Darlas, Coast and karst dynamics: the case of Limnopoula rockshelter, Varassova, Nafpaktia, 6th International Maritime Archaeology Graduate Symposium (MAGS 2025), Ioannina, 2-5 April 2025 (Οργανωτές: University of Ioannina & Honor Frost Foundation).

2024, Σ. Κατσαρού, K. Sporn, Από την Ελλάδα στη Γερμανία: Η Συλλογή του Ludwig Reisch και η έρευνα για την Παλαιολιθική στο σπήλαιο Κεφαλάρι Αργολίδας, Αρχαιολογία & Τέχνες 145 (Αύγουστος 2024), σελ. 20-33.

2022, Σ. Κατσαρού, Η αρχή της τέχνης της χάραξης στην προϊστορική εποχή. Στο: “Χαρακτική. Από την Προϊστορία στην Ελλάδα του Σήμερα”, Έκθεση, 29 Δεκεμβρίου 2021-28 Φεβρουαρίου 2022, Αίθουσα Ν. Κεσσανλής, Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών Αθήνας. Κατάλογος Έκθεσης, σελ. 13-15. Αθήνα. Επιμελητήριο Εικαστικών Τεχνών Ελλάδος.

2021, S. Katsarou, A. Nagel, Introduction: On reading caves and ancient Greek cult. Στο: S. Katsarou, A. Nagel (επιμ.), Cave and Worship in Ancient Greece. New Approaches to Landscape and Ritual, σελ. 1-16. London/New York. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003015765-1

2017, S. Katsarou, A. Darlas, Cave heritage in Greece: Aetoloakarnania, Archaeological Reports 63 (Archaeology in Greece 2016-2017), σελ. 89-105. https://doi.org/10.1017/S057060841800008X

2010, Σ. Κατσαρού, A. Σάμψων, Η Μεσολιθική περίοδος του Αιγαίου. Ένας υβριδικός πολιτισμός, μια εξωστρεφής κοινωνία. Στο: A. Σάμψων, Η Μεσολιθική στην Ελλάδα, 9000-6500 π.Χ., σελ. 173-182. Αθήνα. Εκδοτικός Όμιλος  Ίων.

2009, S. Katsarou-Τzeveleki, Building and applying ‘Insularity Theory’: Review of Knapp’s Prehistoric and Protohistoric Cyprus, 2008, Mediterranean Archaeology and Archaeometry 9(1), σελ. 123-128.

2007, A. Σάμψων, Σ. Κατσαρού, Η προϊστορία της Κύπρου. Στο: Α. Σάμψων, Προϊστορική αρχαιολογία της Μεσογείου, σελ. 317-351. Αθήνα. Εκδόσεις Καρδαμίτσας.

2006, Α. Σάμψων, Σ. Κατσαρού-Τζεβελέκη, Κύπρος. Η Εποχή του Λίθου και η Χαλκολιθική. Στο: Ιστορία των Ελλήνων, τόμος 15:Κύπρος. Αθήνα. Εκδόσεις Δομή.

2005,  Σ. Κατσαρού-Τζεβελέκη, Α. Σάμψων, Η πρώτη κατοίκηση της Κύπρου και η επιρροή της στη συζήτηση για τη νεολιθικοποίηση του Αιγαίου. Στο: Α. Σάμψων, Προϊστορία του Αιγαίου. Παλαιολιθική-Μεσολιθική-Νεολιθική, σελ. 88-114. Αθήνα. Εκδόσεις Ατραπός.

2004, A. Sampson, S. Katsarou, Cyprus, Aegean and the Near East during the PPN, Neo-Lithics. The Newsletter of Southwest Asian Neolithic Research 1/04, σελ. 13-15.

2001, S. Katsarou-Tzeveleki, Aegean and Cyprus in the Early Holocene: Brothers or distant relatives?, Mediterranean Archaeology and Archaeometry 1(1), σελ. 43-55.

2001, S. Katsarou, Aegean and Cyprus in the Early Holocene. Brothers or distant relatives?, The Aegean Basin between the Balkans, Anatolia and Near East: Local Experimentations and Outward Interactions in an Island Society, Rhodos, March 23, 2001 (Οργανωτής: Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών Πανεπιστημίου Αιγαίου).

2000, Σ. Κατσαρού, Τοιχογραφίες και ανάγλυφα στην Ανατολία και Μεσοποταμία κατά τη νεολιθική περίοδο, Πολιτισμοί των Λαών της Ανατολής. Δ’ Διημερίδα Προϊστορικής Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Iωάννινα, 18-19 Μαρτίου 2000 (Οργανωτής: Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων). Μη δημοσιευμένα Πρακτικά, αναρτημένο στο www.academia.edu.