Νεολιθικά αγγεία και ταφές στην Αλεπότρυπα και τα σπήλαια της Μάνης

Τα Nεολιθικά Οστεοφυλάκια στο σπήλαιο Αλεπότρυπα στο Διρό της Μάνης έχουν φέρει στο φως κατάλοιπα από πλήθος ανθρώπινων ταφών που συνοδεύονται από κεραμική. Σε ένα από αυτά τεκμηριώνεται η αρχαιότερη κεραμική στο σπήλαιο, από το τέλος της 7ης χιλιετίας π.Χ. Σε άλλο οστεοφυλάκιο αποκαλύφθηκαν κατάλοιπα από μεγάλα θραύσματα αγγείων οικιακής χρήσης δίπλα σε ανθρώπινα κρανία και σκελετικά κατάλοιπα σε δευτερογενή απόθεση. Πιθανολογείται ότι τα κρανία δεν ήταν θαμμένα αλλά εκτεθειμένα. Κάποια κρανία και οστά ήταν τοποθετημένα μέσα σε βάσεις κεραμικών δοχείων.

Τα αγγεία που συνόδευαν τις ταφές ήταν κυρίως χονδροειδή και κάποια είχαν διακόσμηση από ανάγλυφες ταινίες. Ίσως περιείχαν τρόφιμα για προσφορές ή ταφικά γεύματα που καταναλώνονταν κατά τη διάρκεια τακτικών επισκέωεων. Ενδεχομένως, γινόταν σκόπιμη θραύση των αγγείων επί τόπου. Η διατήρηση οστεοφυλάκιου μέσα στο σπήλαιο ίσως αποτελεί δήλωση “ιδιοκτησίας”, πιθανόν στο πλαίσιο ανταγωνισμών με άλλες ομάδες.

Και άλλα σπήλαια της Μάνης στην ίδια ακτή φιλοξενούν ταφικά κατάλοιπα, σαν μικρογραφίες της Αλεπότρυπας. Συχνά οι ταφές είναι διπλές ή και πολλαπλές με πολύπλοκα ταφικά έθιμα ως προς τη θέση των νεκρών. Πολλές φορές τα σύνολα που συνοδεύουν τους νεκρούς έχουν οικιακό χαρακτήρα: πιθάρια, τρόφιμα, εργαλεία, και είναι τοποθετημένα σε αποθέτες. Η σύνθεση αυτή ενδεχομένως απηχεί την πίστη των ανθρώπων της εποχής στη μεταθανάτια ζωή για την οποία έπρεπε να εξασφαλίσουν ένα συμβολικό νοικοκυριό.

Ερευνητικό πρόγραμμα της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας

2025, S. Katsarou, A. Darlas, Water in caves. Aspects of social ecology in the Bronze Age mainland and the Aegean. Στο: R. Laffineur, G-J. Wijngaarden, J.-P. Crielaard, J. Crouwel, J. Driessen, J. Hilditch (επιμ.), HYDOR. Water Resources and Management in the Aegean Bronze Age. Proceedings of the XXth International Aegean Conference, University of Amsterdam, 11-16 June 2024 (Liège, Aegaeum 50).

2025, S. Katsarou, Ritual journeys tο caves during the Greek Neolithic: an integrated perspective of rituals, voyaging and caves, Acta Archaeologica 95(2), σελ. 262-282. https://doi.org/10.1163/16000390-09501001

2025, S. Katsarou, Rätselhafte Höhlen in Griechenland. Wechselwirkungen zwischen Kultur und Natur als Herausforderungen der Höhlenarchäologie, Antike Welt 2, σελ. 49-55.

2025, Σ. Κατσαρού, Η συμβολή των ανασκαφών στα σπήλαια στις γνώσεις μας για την ελληνική προϊστορία, Μισός αιώνας προστασίας και έρευνας των σπηλαίων, Ημερίδα αφιερωμένη στη μνήμη της Ευαγγελίας Πρωτονοταρίου-Δεϊλάκη, Υπουργείο Πολιτισμού, Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας, Αθήνα, Επιγραφικό Μουσείο, 9 Οκτωβρίου 2025 (Οργανωτής: Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας).

2024, Σ. Κατσαρού, Α. Ντάρλας, Νεολιθικοί πληθυσμοί στα σπήλαια της Μάνης, Αρχαιολογία & Τέχνες 144 (Απρίλιος 2024), σελ. 49-59.

2024, S. Katsarou, Water in caves: Aspects of social ecology in the Greek Neolithic and the Bronze Age, XXth International Aegean Conference, HYDOR: Water Resources and Management in the Aegean Bronze Age, Amsterdam, 12-16 June 2024 (Οργανωτές: Aegaeum Conferences & University of Amsterdam).

2023, S. Katsarou, A. Darlas, The biography of a Neolithic storage jar in Laconia, Greece, EAA 2023, Belfast, 30 August-2 September 2023, Weaving Narratives: Session 237: Pottery Beyond Typology. Prehistoric Vessel Biographies in the Domestic Sphere (Οργανωτές: J. Pyzel, L. Gomart, H. Stäuble).

2023, S. Katsarou, A. Darlas, The expansion of mortuary behaviour and rites across the coastal caves of the Mani peninsula, Laconia, during the Final Neolithic: Evidence from the burial sites of Skoini 3 and Skoini 4. Στο: D. M. Smith, W. G. Cavanagh, A. Papadopoulos (επιμ.), The Wider Island of Pelops. Studies on Prehistoric Aegean Pottery in Honour of Professor Christopher Mee, σελ. 124-150. Oxford. Archaeopress Archaeology. https://doi.org/10.2307/jj.1176854.17

2022, S. Katsarou, “Lindsey Büster, Eugène Warmenbol and Dimitrij Mlekuž, eds. Between Worlds: Understanding Ritual Cave Use in Later Prehistory (Cham: Springer, 2019, 270pp., 17 b/w illustr., 85 colour illustr., hbk, ISBN 978-3-319-99021-7),” European Journal of Archaeology 25(2), σελ. 262-266. Review. https://doi.org/10.1017/eaa.2022.8

2021, S. Katsarou, The dawn of ancient Greek cave cult: Prehistoric cave sanctuaries. Στο: S. Katsarou, A. Nagel (επιμ.), Cave and Worship in Ancient Greece. New Approaches to Landscape and Ritual, σελ. 17-48. London/New York. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003015765-2

2018, S. Katsarou, When do the dead become dead? Mortuary projects from Ossuaries I and II, Cave Alepotrypa. Στο: A. Papathanasiou, W. Parkinson, D.J. Pullen, M. Galaty, P. Karkanas (επιμ.), Neolithic Alepotrypa Cave in the Mani, Greece. In Honor of George Papathanassopoulos, σελ. 91-126. Oxford. Oxbow. https://doi.org/10.2307/j.ctvh1dk9q.13

2017, S. Katsarou, A. Darlas, New evidence on Neolithic burial and occupation practices in the caves of the Mani coast, Laconia​, The Wider Island of Pelops. A Workshop on Prehistoric Pottery in Memory of Professor Christopher Mee, Athens, BSA, Upper House, 16-17 September 2017 (Οργανωτής: British School at Athens).

2016, S. Katsarou, The Diros, Alepotrypa, Greece, Ossuaries: Performances of memory in front of the dead, AIA San Francisco, 6-9 January 2016. Session: The Neolithic Diros (Οργανωτές: A. Papathanasiou, M. Galaty, P. Karkanas, W. Parkinson, D. Pullen).

2013, A. Papathanasiou, P. Karkanas, G. Papathanassopoulos, S. Katsarou, G. Valvis, K. Psimogiannou, Alepotrypa Cave, Diros, 6000-3500 BC: New evidence shed new light on the excavated material, Communities in Transition. The Circum-Aegean Later Neolithic Stages (ca. 5,000/4,800-3,200/3,000 BC). International Conference at the Acropolis Museum, Athens, 7-9 June, 2013 (Οργανωτές: The Danish Institute at Athens κ. άλ.).