Σπήλαια Αιτωλοακαρνανίας

Η Αιτωλία και η Ακαρνανία συνιστούν τοπία σπηλαίων. Το σύνθετο φυσικό περιβάλλον τους περιλαμβάνει παράκτιες ζώνες στο Ιόνιο και τον Κορινθιακό κόλπο, βραχώδη ενδοχώρα, ορεινά δάση, λίμνες, λιμνοθάλασσες, ποτάμια. Η γεωγραφική θέση αναδεικνύει την περιοχή ως σταυροδρόμι θαλάσσιας επικοινωνίας και ναυτικών δικτύων αλλά και ηπειρωτικών δρόμων προς το νότο.

Η Βαράσοβα δίνει την αρχή: παλαιολιθικοί και μεσολιθικοί νομάδες. Ο Άγιος Νικόλαος στον Αστακό, η Κόκκινη σπηλιά στο Αιτωλικό, η Κισσωτή στον ορεινό Βάλτο και άλλα σπήλαια σηματοδοτούν για τη Νεολιθική εποχή, τα απρόσιτα εκείνα έγκοιλα που επιλέχθηκαν για να φιλοξενήσουν ταφές, μικρές συγκεντρώσεις ανθρώπων και μυστηριώδεις συμβολισμούς που τους συνέδεαν με τη γη και με τους προγόνους τους. Στην κλασική αρχαιότητα το λιμναίο σπηλαιοβάραθρο στο Μάστρο Μεσολογγίου κοντά στον Αχελώο μαζί με άλλα σπήλαια προς το Ιόνιο ή τον Αμβρακικό αναδεικνύουν χώρους συστηματικής θρησκευτικής λατρείας. Οι πιστοί έφερναν ή έριχναν από ψηλά τα αφιερώματά τους, θυσίαζαν, έτρωγαν και ίσως χόρευαν σε πανηγύρια στα πλατώματα που υπήρχαν έξω από κάποια σπήλαια. Υπάρχει ποικιλία κοροπλαστικών αφιερωμάτων, εισαγωγές από άλλες περιοχές, επιρροές από τη Μεγάλη Ελλάδα και τις αποικίες. Οι ιστορικές και πολιτικές επιρροές από την Κόρινθο και την Αθήνα και οι ανταγωνισμοί των δύο μητροπόλεων μέσω των αποικισμών, του εμπορίου και των μηχανισμών ελέγχου που ασκούσαν στη δυτική Ελλάδα και το Ιόνιο εκδηλώνονται μέσα από τη σύνθεση των υλικών καταλοίπων στα ιερά αυτά.

2026, C. Morgan, A. Karadima, S. Katsarou, Fête champêtre? Feasting in the central Ionian countryside. Στο: X. Charalambidou, J.-P. Crielaard, C. Morgan (επιμ.), Feasting with the Greeks. Towards a Social Archaeology of Ritual Consumption in the Greek World. Amsterdam University Press.

2025, S. Katsarou, A. Nagel, A. Karadima, Akarnania’s ancient caves in modern times: new archaeological research and material evidence, Interdisciplinary Studies in Ancient Western Greece and Beyond. Farewell to Franziska Lang, International Conference, Technical University of Darmstadt, 11-12 December 2025 (Οργανωτής: Technical University of Darmstadt).

2025, S. Katsarou, Ritual journeys tο caves during the Greek Neolithic: an integrated perspective of rituals, voyaging and caves, Acta Archaeologica 95(2), pp. 262-282. https://doi.org/10.1163/16000390-09501001

2025, R. M. Ammerman, Σ. Κατσαρού, Ιερά σπήλαια στη Μεγάλη Ελλάδα. Προσαρμογή και εξέλιξη της λατρευτικής παράδοσης στα σπήλαια του αποικιακού κόσμου, Αρχαιολογία & Τέχνες 149 (Δεκέμβριος 2025), σελ. 17-29.

2025, Ι. Ευσταθίου, Σ. Κατσαρού, Ιερές παράκτιες σπηλιές, Αρχαιολογία & Τέχνες 149 (Δεκέμβριος 2025), σελ. 49-67.

2025, S. Katsarou, Rätselhafte Höhlen in Griechenland. Wechselwirkungen zwischen Kultur und Naturals Herausforderungen der Höhlenarchäologie, Antike Welt 2, σελ. 49-55.

2025, Σ. Κατσαρού, Η συμβολή των ανασκαφών στα σπήλαια στις γνώσεις μας για την ελληνική προϊστορία, Μισός αιώνας προστασίας και έρευνας των σπηλαίων. Ημερίδα αφιερωμένη στη μνήμη της Ευαγγελίας Πρωτονοταρίου-Δεϊλάκη, Υπουργείο Πολιτισμού, Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας, Αθήνα, Επιγραφικό Μουσείο, 9 Οκτωβρίου 2025 (Οργανωτής: Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας).

2025, Ι. Ευσταθίου, Σ. Κατσαρού, Α. Παπαδέα, Γ. Βάλβης, Σπήλαια του Ιονίου και της Δυτικής Ελλάδας: Ανθρώπινη δραστηριότητα, νεότερα δεδομένα και προοπτικές έρευνας, Μισός αιώνας προστασίας και έρευνας των σπηλαίων. Ημερίδα αφιερωμένη στη μνήμη της Ευαγγελίας Πρωτονοταρίου-Δεϊλάκη, Υπουργείο Πολιτισμού, Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας, Αθήνα, Επιγραφικό Μουσείο, 9 Οκτωβρίου 2025 (Οργανωτής: Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας).

2025, I. Ευσταθίου, E. Ζαββού, Σ. Κατσαρού, Επιγραφικά τεκμήρια από τα σπήλαια του Ιονίου και της Κρήτης, Ανακαλύπτοντας το Παρελθόν. Επιγραφικές μαρτυρίες από τα σπήλαια. Στρογγυλή Τράπεζα, Αθήνα, Επιγραφικό Μουσείο, 6 Μαΐου 2025 (Οργανωτές: Επιγραφικό Μουσείο & Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας).

2025, I. Efstathiou, S. Katsarou, A. Mari, F. Mavridis, C. Agouridis, I. Zygouri, A. Vlachopoulos, New evidence of ritual and symbolic behaviour in coastal caves in Greece: a preliminary assessment, 6th International Maritime Archaeology Graduate Symposium (MAGS 2025), Ioannina, 2-5 April 2025 (Οργανωτές: University of Ioannina & Honor Frost Foundation).

2025, S. Katsarou, E. Karkazi, A. Darlas, Coast and karst dynamics: the case of Limnopoula rockshelter, Varassova, Nafpaktia, 6th International Maritime Archaeology Graduate Symposium (MAGS 2025), Ioannina, 2-5 April 2025 (Οργανωτές: University of Ioannina & Honor Frost Foundation).

2023, S. Katsarou, Caves in Greece: Places for life, death, and gods, Drawing on Stones; Brazilian Rock Art, Embassy of Brazil in Athens, Athens, 24-29 November 2023 (Οργανωτές: Embassy of Brazil in Athens, E. Angliker).

2022, S. Katsarou, “Lindsey Büster, Eugène Warmenbol and Dimitrij Mlekuž, eds. Between Worlds: Understanding Ritual Cave Use in Later Prehistory. (Cham: Springer, 2019, 270pp., 17 b/w illustr., 85 colour illustr., hbk, ISBN 978-3-319-99021-7),” European Journal of Archaeology 25(2), σελ. 262-266. Review. https://doi.org/10.1017/eaa.2022.8

2021, S. Katsarou, A. Nagel (επιμ.), Cave and Worship in Ancient Greece. New Approaches to Landscape and Ritual. London/New York. Routledge. ISBN 9780367859169. https://doi.org/10.4324/9781003015765.

2021, S. Katsarou, A. Nagel, Introduction: On reading caves and ancient Greek cult. Στο: S. Katsarou, A. Nagel (επιμ.), Cave and Worship in Ancient Greece. New Approaches to Landscape and Ritual, σελ. 1-16. London/New York. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003015765-1

2021, S. Katsarou, The dawn of ancient Greek cave cult: Prehistoric cave sanctuaries. Στο: S. Katsarou, A. Nagel (επιμ.), Cave and Worship in Ancient Greece. New Approaches to Landscape and Ritual, σελ. 17-48. London/New York. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003015765-2

2021, A. Ντάρλας, Σ. Κατσαρού, Λ. Κορμαζοπούλου, Β. Γιαννόπουλος, Σπήλαια και αρχαιολογία. Το έργο της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας του ΥΠΠΟΑ στην περιοχή της Αιτωλίας. Στο: Η. Υφαντής, Β. Φουντούλης, Μ. Μανικάρου, Σ. Σκανδάλου, Μ. Βασιλοπούλου (επιμ.), Η χώρα των Θεστιέων στον ιστορικό χώρο και χρόνο. 2o Πανελλήνιο Συνέδριο Ιστορίας-Πολιτισμού (Βλοχός Καινουργίου, 14-15 Μαΐου 2016), Πρακτικά, τόμ. Β, σελ. 47-68. Βλοχός Θεστιέων, Αρχαιολογική-Ιστορική-Λαογραφική Εταιρεία Θεστιέων.

2019, C. Morgan, A. Karadima, S. Katsarou, Fête champêtre? Feasting in the central Ionian countryside, Feasting with the Greeks. Towards a Social Archaeology of Ritual Consumption in the Greek World, Oxford, All Souls College, 12-13 March 2019 (Οργανωτής: All Souls College, Oxford).

2018, ΑΙΑ Annual Meeting, Boston, January 4-7, 2018. Colloquium: New Approaches to Caves and Worship in the Ancient Mediterranean. Οργανωτές: S. Katsarou, A. Nagel.

2018, Σ. Κατσαρού, Γ. Βάλβης, Κόκκινη Σπηλιά Αγίου Ηλία Δήμου Ιεράς Πόλης Μεσολογγίου, Αρχαιολογικόν Δελτίον 73 (υπό έκδ.), Χρονικά.

2017, S. Katsarou, A. Darlas, Cave heritage in Greece: Aetoloakarnania, Archaeological Reports 63 (Archaeology in Greece 2016-2017), σελ. 89-105. https://doi.org/10.1017/S057060841800008X

2016, Γ. Βάλβης, Σ. Κατσαρού, Σπήλαιο Μάστρου, Αρχαιολογικόν Δελτίον 71 (έκδ. 2022), Χρονικά, τόμ. Β2, σελ. 1760-1762.

2016, A. Ντάρλας, Σ. Κατσαρού, Τα σπήλαια της Αιτωλοακαρνανίας: Ένας άγνωστος ιστορικός και αρχαιολογικός θησαυρός. Ο ρόλος της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας στην προστασία και μελέτη τους, https://iaitoloakarnania.gr/2016/07/spileaetoloakarnaniasenasagnostosistorikoskearcheologikosthisavros/