Νεολιθική Θεσσαλία και Κουτρουλού Μαγούλα

Η Κουτρουλού Μαγούλα είναι γήλοφος στη θεσσαλική πεδιάδα, συγκεκριμένα στη νότια άκρη της, κοντά στις υπώρειες των ορεινών όγκων του Δομοκού. Πρόκειται για οικισμό που έζησε κατά τη διάρκεια της Αρχαιότερης και της Μέσης Νεολιθικής (7η και 6η χιλιετία π.Χ.). Το ύψος του γήλοφου αυξανόταν καθώς τα νεολιθικά σπίτια ξαναχτίζονταν πάνω στα ίδια τους τα κατάλοιπα. Στις διάφορες φάσεις του δομήθηκε με κτήρια, αυλές, εξωτερικούς χώρους, εργαστήρια, περιβόλους, τάφρους και άλλες διαμορφώσεις στην κορυφή και τα πρανή του λόφου.

Όπως συμβαίνει σε όλους τους θεσσαλικούς οικισμούς, και στην Κουτρουλού Μαγούλα η χρήση της κεραμικής είναι εκτεταμένη για ποικίλους λόγους και κατάλοιπα από κεραμικά σκεύη υπάρχουν σε κάθε χώρο της. Ο κυριότερος λόγος είναι η διαχείριση των τροφίμων και του φαγητού τόσο σε καθημερινό, πρακτικό επίπεδο όσο και στο πλαίσιο ιδιαίτερων, τελετουργικών στιγμών. Ταυτόχρονα, τα σκεύη με την τεχνολογία τους, την εμφάνιση, την αισθητική και τη διακόσμησή τους, αποτύπωναν γενικότερους συμβολισμούς, προσωπικούς και συλλογικούς. Τόσο αυτά όσο και το περιεχόμενό τους εκφράζουν όχι μόνο μια οικονομική επένδυση και μια τεχνολογία παραγωγής αλλά και συναισθήματα, στοιχεία προσωπικής προβολής ή διαφορποποίησης.

Τα αγγεία στην Κουτρουλού ήταν κύπελλα, φιάλες, λεκανίδες, μαγειρικά, κλειστά δοχεία, ηθμοί, προχοϊκά δοχεία και τράπεζες προσφορών. Σε κάποια ζωγράφιζαν μοτίβα (πάνω σε επιφάνεια που είχε προετοιμαστεί με κάταλληλο επίχρισμα): οι πιο συνηθισμένες τάσεις της εποχής ήταν ερυθρά σχέδια σε λευκό βάθος ή λευκά σε ερυθρό. Τα περισσότερα αγγεία όμως δεν ήταν γραπτά, αλλά μονόχρωμα. Ανάλογα με τις τεχνικές που εφαρμόζονταν για την παρασκευή του επιχρίσματος, την εφαρμογή και τη στίλβωσή του, προέκυπταν διάφοροι χρωματισμοί και αποχρώσεις μετά το ψήσιμο. Πιο συνηθισμένα ήταν τα κοκκινωπά χρώματα, αλλά υπήρχαν και γκρίζα και μαύρα. Παρότι αυτά τα χαρακτηριστικά κινούνται μέσα σε μια αισθητική που είναι κοινή σε όλη τη Θεσσαλία, μικρο-ιδιαιτερότητες σε επίπεδο αποχρώσεων ή υφής δείχνουν ότι υπήρχε και ένας τοπικός χαρακτήρας. Οι παραλλαγές αυτές συμβάλλουν στην ανανέωση των αισθητικών τάσεων και δίνουν χώρο στους κεραμείς να “φανούν” στην κοινότητα.


Ερευνητικό πρόγραμμα συνεργασίας της Βρετανικής Σχολής στην Αθήνα και του Υπουργείου Πολιτισμού

Υπό έκδοση άρθρο, S. Katsarou, M. Georgiadis, A. Anagnostopoulos, V. Tsamis, N. Kyparissi-Apostolika, Y. Hamilakis, Use of the perimeter ditch at Koutroulou Magoula, Greece: an assessment through ceramic wear analysis.

υπό έκδοση άρθρο,  Σ. Κατσαρού, Μ. Γεωργιάδης, Ν. Κυπαρίσση-Αποστολίκα, Γ. Χαμηλάκης, Ά. Πολιτόπουλος, Η κεραμική από την τάφρο της Μέσης Νεολιθικής στον οικισμό της Κουτρουλού Μαγούλας Φθιώτιδας, Αρχαιολογικό Έργο Θεσσαλίας και Στερεάς Ελλάδας 7 (2022).

2025, Y. Hamilakis, N. Kyparissi-Apostolika, S. Katsarou, M. Georgiadis, A. Politopoulos, V. Tsamis, T. Loughlin, Perimeter ditches and the social construction of community and space at Early-Middle Neolithic Koutroulou Magoula, Thessaly, Greece, ene2025. 2nd International Conference on the Emergence of the Neolithic in Europe, Zadar, 22-25 May 2025. SESSION 3: People, Settlement and Territory: Constructing Communities from Local to Regional Scale (Οργανωτές: E. Kalogiropoulou, D. Stojanovski).

2022, Σ. Κατσαρού, Μ. Γεωργιάδης, Ν. Κυπαρίσση-Αποστολίκα, Γ. Χαμηλάκης, Ά. Πολιτόπουλος, Η κεραμική από την τάφρο της Μέσης Νεολιθικής στον οικισμό της Κουτρουλού Μαγούλας Φθιώτιδας, 7o Αρχαιολογικό Έργο Θεσσαλίας και Στερεάς Ελλάδας, 2018-2021. Από τους προϊστορικούς στους νεώτερους Χρόνους, Βόλος, 3-5 Ιουνίου 2022 (Οργανωτές: Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας & Υπουργείο Πολιτισμού).

2017, Y. Hamilakis, N. Kyparissi-Apostolika, T. Loughlin, T. Carter, S. Katsarou, A. Kaznezi, A. Pentedeka, Koutroulou Magoula in Phthiotida, Central Greece: A Middle Neolithic tell site in context. Στο: A. Sarris, E. Kalogiropoulou, T. Kalayci, L. Karimali (επιμ.), Communities, Landscapes and Interaction in Neolithic Greece. Proceedings of the International Conference (Rethymnon, 29-30 May 2015), σελ. 81-96. Institute for Mediterranean Studies / Foundation for Research and Technology. Ann Arbor, Michigan. International Monographs in Prehistory, Archaeological Series 20.

2015, Α. Πεντεδέκα, Ν. Κυπαρίσση-Αποστολίκα, Γ. Χαμηλάκης, Α. Καζνέση, Σ. Κατσαρού, Κουτρουλού Μαγούλα: η πιλοτική πετρογραφική εξέταση της κεραμικής και των ειδωλίων, Αρχαιολογικό Έργο Θεσσαλίας και Στερεάς Ελλάδας 5, σελ. 841-849.

2015, Y. Hamilakis, N. Kyparissi-Apostolika, T. Loughlin, T. Carter, S. Katsarou, A. Kaznezi, A. Pentedeka, Koutroulou Magoula in Phthiotida, Central Greece: A Middle Neolithic tell site in context, Communities, Landscapes and Interaction in Neolithic Greece. International Conference, Rethymnon, 29-30 May 2015 (Οργανωτής: Institute for Mediterranean Studies, Foundation for Research and Technology).

2015 Α. Πεντεδέκα, Ν. Κυπαρίσση-Αποστολίκα, Γ. Χαμηλάκης, Α. Καζνέση, Σ. Κατσαρού, Κουτρουλού Μαγούλα: η πιλοτική πετρογραφική εξέταση της κεραμικής και των ειδωλίων, 5ο Αρχαιολογικό Έργο Θεσσαλίας και Στερεάς Ελλάδας, 2012-2014. Από τους προϊστορικούς στους νεώτερους χρόνους, Βόλος, 26 Φεβρουαρίου-1 Μαρτίου, 2015 (Οργανωτές: Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας & Υπουργείο Πολιτισμού & Αθλητισμού).

2009, S. Katsarou, Colorful images of the Greek Neolithic, Theoretical Archaeology Group-USA 2009, Stanford, CA, 1-3 May 2009: The Color of Things: Debating the Role and Future of Color in Archaeology (Οργανωτής: A. Nagel, University of Michigan). Προφορικό κείμενο αναρτημένο στο www.academia.edu.